İbrahim Cəfərov,
akademik
Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündə çıxışı Azərbaycanın son 35 ildə keçdiyi mürəkkəb tarixi yolun, beynəlxalq münasibətlər sisteminə baxışının və regionun gələcəyinə dair mövqeyinin ifadəsi oldu. Dövlət başçısı Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda mübarizəsini, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinə münasibətini, İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrini və sülhün əhəmiyyətini geniş şəkildə diqqətə çatdırdı.
Çıxışın əsas xətti aydın idi: beynəlxalq hüquq seçici yanaşmalarla deyil, bütün dövlətlərə münasibətdə eyni prinsiplərlə tətbiq edilməlidir. Dövlətlərin ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmət, daxili işlərə qarışmamaq və bərabərhüquqlu əməkdaşlıq regional və qlobal təhlükəsizliyin əsas şərtləridir.
Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi və müstəqil xarici siyasəti
Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşən Azərbaycan bu gün yalnız coğrafi mövqeyi ilə deyil, siyasi, iqtisadi, enerji və nəqliyyat əlaqələrində oynadığı rolla da Avrasiyanın mühüm tərəfdaşlarından biridir. Prezident İlham Əliyev çıxışında ölkəmizin ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlıq formatları vasitəsilə regionda təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə verdiyi töhfəni vurğuladı.
Azərbaycanın xarici siyasətinin əsasını müstəqillik, milli maraqlar, dövlətlərin suverenliyinə hörmət və bərabərhüquqlu münasibətlər təşkil edir. Bu yanaşma ölkəmizin beynəlxalq münasibətlərdə öz mövqeyini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirdiyini göstərir.
Bakının AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşünə ev sahibliyi etməsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan müxtəlif dövlətləri dialoq ətrafında birləşdirən, əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirən və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə töhfə verən platformaların inkişafında maraqlıdır.
İkili standartlar və beynəlxalq hüququn sınağı
Prezidentin çıxışında Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra üzləşdiyi problemlər və beynəlxalq münasibətlər sistemində müşahidə olunan ikili standartlar xüsusi yer tutdu.
Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin təxminən 20 faizinin uzun illər Ermənistanın işğalı altında qalması, yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından didərgin düşməsi və azərbaycanlı əhaliyə qarşı etnik təmizləmənin həyata keçirilməsi ölkəmizin müasir tarixində ən ağır səhifələrdəndir.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi dörd qətnamədə erməni qüvvələrinin işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən çıxarılması tələb olunurdu. Lakin bu qərarların uzun müddət icrasız qalması beynəlxalq təşkilatların imkanları və məsuliyyəti ilə bağlı ciddi suallar doğurdu.
Münaqişənin həlli üçün yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti də nəticəsiz qaldı. Onilliklər ərzində davam edən danışıqlar işğalın sona çatmasına gətirib çıxarmadı. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin kağız üzərində qalması təcavüzkar tərəfin məsuliyyətdən yayınmasına şərait yaradırdı.
Bu mənzərə daha geniş bir problemi üzə çıxarır: beynəlxalq hüququn prinsipləri yalnız siyasi maraqlarla üst-üstə düşəndə müdafiə olunursa, beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin etibarlılığı sual altına düşür.
44 günlük müharibə: Azərbaycanın tarixi Qələbəsi
2020-ci ildə baş verən Vətən müharibəsi onilliklər ərzində həllini tapmayan münaqişənin gedişini dəyişdi. Prezidentin çıxışında qeyd olunduğu kimi, həmin ilin iyul və avqust aylarında Ermənistanın hərbi təxribatları fonunda gərginlik daha da artdı. Sentyabrın 27-də başlayan müharibə 44 gün davam etdi və Azərbaycan Ordusu işğal altındakı ərazilərin böyük hissəsini azad etdi.
2020-ci il noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılmasını və regionda yeni siyasi reallığın formalaşmasını təmin etdi. Bununla belə, Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası məsələsi hələ həllini gözləyirdi.
Sonrakı dövrdə Bakı bu məsələnin həlli üçün siyasi və diplomatik imkanlardan istifadə etməyə çalışdı. Lakin tərəflər arasında etimadın formalaşmaması və hərbi-siyasi gərginliyin davam etməsi problemin tam aradan qaldırılmasına mane olurdu.
2023-cü ilin sentyabrında keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində suverenliyi tam bərpa olundu, separatçı qurumun mövcudluğuna son qoyuldu.
Beləliklə, Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyini özünün beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində təmin etdi. Bu, yalnız hərbi uğur deyil, həm də uzun illər davam edən münaqişənin yaratdığı hüquqi və siyasi vəziyyətin dəyişməsi idi.
“Dəmir yumruq” və ədalətin bərpası
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın suverenliyinin bərpası ilə yanaşı, müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyət məsələsi də ön plana çıxdı. Dövlət başçısı uzun illər Azərbaycan xalqını təhdid edən şəxslərin indi Azərbaycan məhkəməsi qarşısında cavab verməsini qeyd etdi.
Bu mesajın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı əməllər siyasi bəyanatlarla aradan qalxmır.
Çıxışın diqqətçəkən məqamlarından biri Azərbaycanın müharibəyə münasibəti ilə bağlı idi. Prezident İlham Əliyev vurğuladı ki, Azərbaycan müharibəni seçməyib. Ölkəmiz uzun illər işğal, insan tələfatı, məcburi köçkünlük və dağıntılarla üzləşdikdən sonra öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək məcburiyyətində qalıb.
Dövlət başçısının fikrincə, təcavüzkarın cəzasız qalması yeni təhlükələr yaradır. İşğala və etnik təmizləməyə vaxtında hüquqi-siyasi qiymət verilsəydi, münaqişənin bu qədər uzun sürməsinin və yeni müharibənin baş verməsinin qarşısını almaq mümkün ola bilərdi.
Bununla belə, Azərbaycan Qələbədən sonra müharibəni davam etdirmək deyil, sülhə nail olmaq xəttini seçdiyini bəyan edib. Prezidentin sözlərinə görə, Azərbaycan məğlub tərəfdən qisas almaq üçün mülki əhaliyə zərər vurmaq yoluna getməyib, sülh təklif edib.
Bu mövqe Azərbaycanın gələcəyə dair əsas mesajlarından birini ifadə edir: hərbi Qələbə dövlətin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün mühüm nəticədir, lakin regionun uzunmüddətli sabitliyi üçün siyasi dialoq və qarşılıqlı öhdəliklər də vacibdir.
Sülh əldə olunubsa, onu qorumaq lazımdır
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələnin əsas məsələsi əldə olunan razılaşmaların davamlı sülhə çevrilməsidir. Prezident İlham Əliyev sülhün hələ də kövrək olduğunu vurğulayaraq onun qorunmasının və möhkəmləndirilməsinin vacibliyini qeyd etdi.
Sülh yalnız silahların susması demək deyil. O, dövlətlərin bir-birinin suverenliyini tanımasını, ərazi iddialarından imtina etməsini, sərhədlərin toxunulmazlığına hörmət etməsini və münasibətləri qarşılıqlı öhdəliklər əsasında qurmasını tələb edir.