Yazıçı-dramaturqun həyat və yaradıcılığına, ictimai-mədəni fəaliyyətinə həsr olunmuş monoqrafik tədqiqat

Ön söz – Ömrünü sözə, sənətə və milli dəyərlərə həsr edən ziyalı

Hər bir xalqın mənəvi zənginliyini onun yaratdığı ədəbiyyat, incəsənət, teatr və mədəniyyət nümunələri müəyyənləşdirir. Bu dəyərlərin qorunması, inkişaf etdirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması isə öz həyatını sözə, sənətə və milli məfkurəyə bağlayan ziyalıların üzərinə düşən məsuliyyətli missiyadır.

Azərbaycanın zəngin ədəbi-mədəni mühitində özünəməxsus yaradıcılıq yolu, dramaturji düşüncəsi və ictimai təşəbbüsləri ilə seçilən şəxsiyyətlərdən biri də yazıçı-dramaturq, Milli Mədəniyyətin Təbliği Mərkəzinin rəhbəri Arif Səməd oğlu Mədətovdur.

Arif Mədətovun şəxsiyyətini səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri onun ədəbiyyata yalnız bədii yaradıcılıq sahəsi kimi yanaşmaması, söz sənətini cəmiyyətin mənəvi inkişafına xidmət edən mühüm vasitə hesab etməsidir. Onun dramaturji əsərlərində insan xarakteri, ictimai münasibətlər, ədalət, vicdan, həqiqət, tarixi yaddaş və mənəvi məsuliyyət kimi mövzular aparıcı yer tutur.

Onun fəaliyyətinə nəzər saldıqda iki mühüm istiqamət aydın görünür: bir tərəfdən dramaturq kimi bədii-estetik axtarışlar, digər tərəfdən milli mədəniyyətin təbliği və ictimai-mədəni təşəbbüslərin həyata keçirilməsi.

I fəsil. Yaradıcılıq dünyasının formalaşması və ədəbiyyata münasibəti

Arif Mədətovun yaradıcılıq yolunun əsas xüsusiyyətlərindən biri ictimai həyatın problemlərinə biganə qalmamasıdır. O, dramaturgiyanı yalnız hadisələrin təsviri deyil, insanı düşündürən, cəmiyyətə suallar ünvanlayan və mənəvi seçimlər qarşısında qoyan sənət sahəsi kimi qəbul edir.

Dramaturqun yaradıcılığında insanın daxili aləmi ilə ictimai mühit arasındakı münasibətlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun qəhrəmanları müxtəlif həyat sınaqları ilə qarşılaşır, mənəvi seçimlər edir, həqiqətlə yalanın, vicdanla marağın, ədalətlə haqsızlığın qarşıdurmasında öz mövqelərini müəyyənləşdirirlər.

Arif Mədətovun bədii düşüncəsinin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də müasir problemlərlə tarixi hadisələr arasında mənəvi əlaqə yaratmaq bacarığıdır. Bu yanaşma onun müxtəlif janrlarda yazdığı əsərlərdə özünü göstərir.

II fəsil. Dramaturgiyada həqiqət axtarışı – «Həqiqət» pyesinin əhəmiyyəti

Arif Mədətovun dramaturji fəaliyyətində «Həqiqət» pyesi xüsusi yer tutur.

1976-cı ildə qələmə alınmış bu əsər müəllifin ilk uğurlu səhnə əsərlərindən biri kimi Azərbaycan dramaturgiyası tarixində müəyyən mövqe qazanmışdır.

Pyesdə cəmiyyətdə mövcud olan neqativ hallar, korrupsiya, rüşvətxorluq, haqsızlıq və mənəvi prinsiplərin pozulması tənqid obyektinə çevrilir. Əsərin ideya istiqamətində həqiqətin müdafiəsi, dürüstlük və ictimai məsuliyyət əsas yer tutur.

«Həqiqət»in əhəmiyyəti yalnız müəyyən dövrün problemlərini əks etdirməsində deyil. Əsərdə qaldırılan məsələlər zamanın fövqündə dayanan mənəvi problemlərdir. Çünki cəmiyyətin sağlamlığı, ilk növbədə, onun həqiqətə münasibəti, ədalətə bağlılığı və insan ləyaqətinə verdiyi qiymətlə ölçülür.

Bu pyesin müxtəlif dövlət və regional teatrların səhnələrində tamaşaya qoyulması dramaturqun yaradıcılığının teatr ictimaiyyətində maraq doğurduğunu göstərir. Görkəmli ədəbiyyatşünas alim, professor Yaşar Qarayev də əsərin yaradıcılıq xüsusiyyətlərinə müsbət münasibət bildirmişdir.

Beləliklə, «Həqiqət» Arif Mədətovun dramaturji dünyasının əsas ideya istiqamətlərini müəyyənləşdirən əsərlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

III fəsil. İnsan psixologiyası və mənəvi qarşıdurmalar – «Aylı gecə» və «Şeytan»

Dramaturqun yaradıcılığında psixoloji və fəlsəfi məzmun daşıyan əsərlər də mühüm yer tutur.

«Aylı gecə» pyesi insan münasibətlərinin, daxili düşüncələrin və psixoloji yaşantıların bədii ifadəsi baxımından diqqət çəkir. Bu əsər müəllifin insan xarakterlərinin mürəkkəbliyinə marağını nümayiş etdirir.

Pyesin Kutaisi teatrında da səhnələşdirilməsi Arif Mədətov dramaturgiyasının Azərbaycan teatr məkanından kənarda da təqdim olunmasına nümunədir.

«Şeytan» əsəri isə müəllifin yaradıcılığında fərqli dramaturji yanaşma ilə seçilir. Tragikomediya janrında yazılmış bu əsərdə insanın mənəvi dünyası, davranışları və həyatdakı ziddiyyətlər bədii təhlil predmetinə çevrilir.

Arif Mədətovun 2008-ci ildə «Çinar-çap» nəşriyyatında çap olunmuş «Şeytan» kitabında dörd pyesi – «Aylı gecə», «Şeytan», «Sezarın taleyi» və «İdrak işığında» əsərləri yer almışdır.

Kitaba professor İlham Rəhimlinin «Psixoloji insan münasibətləri» adlı ön sözü yazılmışdır. Bu fakt müəllifin dramaturji irsinin peşəkar teatrşünaslıq baxımından da diqqətəlayiq olduğunu göstərir.

IV fəsil. Tarixə dramaturq baxışı – Sezarın taleyi və hakimiyyət fəlsəfəsi

Arif Mədətovun yaradıcılığında tarixi mövzuların işlənməsi ayrıca əhəmiyyət kəsb edir.

«Sezarın taleyi» və «Sezarın qətli» adları ilə təqdim olunan dramaturji əsər antik Roma tarixinin məşhur şəxsiyyəti Yuli Sezarın həyatından və hakimiyyət uğrunda mübarizədən bəhs edir.

Bu mövzuya müraciət etməklə müəllif təkcə qədim tarixi hadisələri səhnəyə gətirmir, həm də hakimiyyət, siyasi ambisiya, sədaqət, xəyanət, dövlətçilik və insan taleyi kimi ümumbəşəri məsələlərə diqqət yönəldir.

Sezar obrazı vasitəsilə tarixdə liderliyin mahiyyəti, hakimiyyətin məsuliyyəti və siyasi qərarların insan talelərinə təsiri barədə düşünmək imkanı yaranır.

Əsərin 2024-cü il iyunun 30-da Dərbənd Dövlət Azərbaycan Dram Teatrında «Kral ölür» adı ilə səhnələşdirilməsi dramaturqun əsərlərinin müasir teatr mühitində yaşadığını göstərən mühüm hadisədir.

Tamaşada demokratiya ilə diktatura arasındakı mübarizənin ön plana çəkilməsi əsərin ideya yükünün bu gün də aktual olduğunu nümayiş etdirir.

Bu mənada Arif Mədətovun tarixi dramaturgiyaya münasibəti keçmişi təsvir etməkdən daha geniş məna daşıyır: tarix vasitəsilə müasir insanı və müasir cəmiyyəti düşündürmək.

V fəsil. Mirzə Fətəli Axundzadə obrazı və maarifçilik ideyalarının təbliği

Arif Mədətovun yaradıcılığında Azərbaycan ədəbi və ictimai fikir tarixinin görkəmli nümayəndələrinə müraciət etməsi xüsusi maraq doğurur.

«İdrak işığında» tarixi dramında dramaturq Mirzə Fətəli Axundzadənin həyatına və düşüncə dünyasına müraciət edir.

Azərbaycan maarifçiliyinin banilərindən biri olan Axundzadənin obrazını səhnəyə gətirmək, onun ideyalarını, dünyagörüşünü və ictimai mövqeyini bədii müstəvidə təqdim etmək müəllifdən həm tarixi məsuliyyət, həm də fəlsəfi yanaşma tələb edir.

Əsərdə maarifçilik, milli tərəqqi, cəmiyyətin düşüncə tərzinin dəyişməsi, xurafat və fanatizmlə mübarizə kimi məsələlər ön plana çıxır.

M.F.Axundzadənin şəxsiyyətinə müraciət etməklə Arif Mədətov Azərbaycan xalqının maarifçilik ənənələrinə, elmi düşüncəyə və intellektual tərəqqiyə verdiyi dəyəri ifadə edir.

Bu əsərin ideya istiqaməti göstərir ki, milli mədəniyyətin inkişafı yalnız keçmişin xatırlanması ilə məhdudlaşmamalı, həmin keçmişin yaratdığı mütərəqqi düşüncə ənənələri bu gün də yaşadılmalıdır.

VI fəsil. Milli Mədəniyyətin Təbliği Mərkəzi – yaradıcılıqdan ictimai missiyaya

Arif Mədətovun şəxsiyyətini yalnız dramaturji fəaliyyəti ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Onun ictimai-mədəni fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri rəhbərlik etdiyi Milli Mədəniyyətin Təbliği Mərkəzidir.

Mərkəzin adı və fəaliyyət istiqaməti özlüyündə böyük bir mənəvi missiyanı ifadə edir. Milli mədəniyyətin təbliği xalqın tarixi yaddaşının qorunması, ədəbi irsinin tanıdılması, sənət adamlarının fəaliyyətinin işıqlandırılması və milli-mənəvi dəyərlərin cəmiyyətə çatdırılması deməkdir.

Müasir dövrdə qloballaşma prosesləri xalqların mədəni kimliyinin qorunmasını daha da vacib edir. Bu şəraitdə milli ədəbiyyatın, teatrın, musiqinin, təsviri sənətin, folklorun və tarixi abidələrin təbliği xüsusi əhəmiyyət qazanır.

Arif Mədətovun rəhbərlik etdiyi Mərkəzin fəaliyyətində bu istiqamətlərə xidmət edən təşəbbüslər diqqət çəkir.

Mərkəzin fəaliyyətini genişləndirən mühüm layihələrdən biri də mədəniyyət və ictimai həyatla bağlı məlumatların yayılmasına xidmət edən media fəaliyyətidir.

2026-cı ildə Mərkəzin nəzdində fəaliyyətə başlayan «timenews.az» xəbər portalı bu istiqamətdə yeni addımlardan biri kimi təqdim olunur. Portalın məqsədləri sırasında Mədəniyyət Nazirliyinin, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, AMEA-nın, mədəniyyət müəssisələrinin və ali təhsil ocaqlarının fəaliyyətini işıqlandırmaq, mədəniyyət xəbərlərini oxuculara çatdırmaq yer alır.

Bu təşəbbüsün əhəmiyyəti ondadır ki, milli mədəniyyət yalnız tədbirlərin keçirilməsi ilə deyil, həmin tədbirlərin, yaradıcı insanların və mədəniyyət nümunələrinin informasiya məkanında tanıdılması ilə də inkişaf edir.

VII fəsil. «Teatral» jurnalı – Azərbaycan teatrının təbliğinə xidmət edən təşəbbüs

Arif Mədətovun mədəniyyət sahəsindəki mühüm təşəbbüslərindən biri də «Teatral» jurnalının təsis edilməsidir.

2010-cu il noyabrın 15-də Gənc Tamaşaçılar Teatrının «Gümüş Maska» salonunda jurnalın təqdimatı keçirilib.

Nəşrin təsisçisi Arif Mədətov, baş redaktoru isə Əsəd Cahangir olub.

Bu təşəbbüsün arxasında Azərbaycan teatrının həyatını, yaradıcılıq proseslərini, aktyor və rejissor fəaliyyətini, yeni tamaşaları və teatr sənətinin problemlərini işıqlandırmaq arzusu dayanırdı.

Arif Mədətovun təqdimat mərasimində səsləndirdiyi fikirlərdən məlum olur ki, o, uzun müddət teatr jurnalı yaratmaq istəyib və xarici ölkələrin teatr nəşrləri ilə tanışlığı bu arzusunun gerçəkləşməsinə təkan verib.

Jurnalın təqdimatında Azərbaycan teatrının tanınmış simalarının, teatr rəhbərlərinin, rejissorların, aktyorların və yazıçıların iştirak etməsi layihənin mədəni ictimaiyyət üçün əhəmiyyətini nümayiş etdirirdi.

Bu fakt Arif Mədətovun fəaliyyətində mühüm bir xüsusiyyəti üzə çıxarır: o, təkcə bədii əsər yaratmaqla kifayətlənmir, sənətin inkişafı üçün informasiya və təbliğat mühitinin formalaşdırılmasına da çalışır.

VIII fəsil. «Uğur» mükafatı və sənət adamlarına diqqət

Milli mədəniyyətin inkişafı üçün çalışan insanları tanıtmaq, onların əməyini qiymətləndirmək və ictimaiyyətə təqdim etmək də mədəni fəaliyyətin vacib istiqamətlərindəndir.

Arif Mədətovun təşəbbüsləri sırasında «Uğur» Milli Mükafatının təsis edilməsi xüsusi qeyd olunmalıdır.

Mükafatın müxtəlif mədəniyyət xadimlərinə təqdim olunması sənət adamlarının fəaliyyətinə ictimai diqqətin artırılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Mədəniyyət sahəsində çalışan insanların əməyinin qiymətləndirilməsi yalnız fərdi təşəkkür deyil. Bu, bütövlükdə cəmiyyətin sənətə, yaradıcılığa və mənəvi sərvətlərə münasibətinin göstəricisidir.

Belə təşəbbüslər yaradıcı insanları yeni uğurlara ruhlandırır, sənətə xidmətin nüfuzunu yüksəldir və mədəni mühitdə qarşılıqlı hörmət ənənələrinin möhkəmlənməsinə şərait yaradır.

IX fəsil. Arif Mədətov yaradıcılığının ideya-estetik xüsusiyyətləri

Arif Mədətovun yaradıcılığına ümumi nəzər saldıqda bir neçə əsas istiqamət diqqəti cəlb edir.

Birincisi, ictimai məsuliyyət. «Həqiqət» pyesində cəmiyyətin nöqsanlarının tənqidi, dürüstlük və ədalət məsələlərinin ön plana çəkilməsi müəllifin ictimai problemlərə həssas münasibətini göstərir.

İkincisi, insan psixologiyasına maraq. «Aylı gecə» və «Şeytan» əsərlərində insan münasibətləri, daxili ziddiyyətlər və mənəvi seçimlər dramaturji müstəvidə təqdim olunur.

Üçüncüsü, tarixi yaddaşa bağlılıq. «Sezarın taleyi» və «İdrak işığında» əsərləri vasitəsilə müəllif tarixin müxtəlif dövrlərinə müraciət edir, keçmişin hadisələrini müasir düşüncə baxımından dəyərləndirməyə çalışır.

Dördüncüsü, maarifçilik və milli düşüncə. M.F.Axundzadə obrazına müraciət, milli tərəqqi və intellektual inkişaf ideyalarının qabardılması müəllifin maarifçilik ənənələrinə münasibətini nümayiş etdirir.

Beşincisi, mədəniyyətin təşkilati və informasiya müstəvisində təbliği. «Teatral» jurnalı, «Uğur» Milli Mükafatı və Milli Mədəniyyətin Təbliği Mərkəzinin layihələri onun fəaliyyətinin bu istiqamətini tamamlayır.

Beləliklə, Arif Mədətovun yaradıcılıq və ictimai fəaliyyətində bir-birini tamamlayan iki mühüm məqam görünür: sənət vasitəsilə düşüncənin inkişaf etdirilməsi və mədəniyyətin təşkilati təşəbbüslərlə cəmiyyətə çatdırılması.

X fəsil. Milli mədəniyyət və müasir dövrün çağırışları

Bu gün Azərbaycan öz dövlətçilik tarixinin, milli kimliyinin və mədəni irsinin beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində mühüm işlər həyata keçirir.

Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması, tarixi abidələrin bərpası, mədəniyyət ocaqlarının fəaliyyətinin yenilənməsi, milli musiqi və teatr ənənələrinin yaşadılması bu prosesin ayrılmaz hissəsidir.

Belə bir dövrdə milli mədəniyyətin təbliği ilə məşğul olan qurumların və ziyalıların üzərinə böyük vəzifələr düşür.

Arif Mədətovun fəaliyyətinə də bu kontekstdən yanaşmaq lazımdır. Onun dramaturji əsərləri, teatr nəşri yaratmaq təşəbbüsü, mədəniyyət xadimlərinin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsinə yönələn layihələri və informasiya fəaliyyətinin genişləndirilməsi milli mədəniyyətin müxtəlif istiqamətlərinə xidmət edən təşəbbüslərdir.

Müasir mədəniyyət siyasətinin uğuru yalnız yaradılan yeni əsərlərlə deyil, həm də həmin əsərlərin təbliği, müəlliflərin tanıdılması, mədəni irsin qorunması və cəmiyyətin bütün təbəqələrinin bu prosesə cəlb olunması ilə ölçülür.

Bu baxımdan Arif Mədətovun fəaliyyətinin araşdırılması və sənədləşdirilməsi də ədəbi-mədəni irsimizin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Nəticə – Sözün yaşatdığı ömür, mədəniyyətə xidmətin mənəvi dəyəri

Arif Mədətovun həyat və fəaliyyətinə həsr olunmuş bu monoqrafik araşdırma bir daha göstərir ki, ziyalının cəmiyyət qarşısındakı xidmətləri yalnız onun yazdığı əsərlərin sayı ilə ölçülmür.

Əsl ziyalılıq həm də gördüyün işin arxasında hansı mənəvi məqsədin dayanması, hansı dəyərləri qorumağın və gələcək nəsillərə hansı irsi ötürməyinlə müəyyən olunur.

Arif Mədətovun yaradıcılıq irsində həqiqət, ədalət, insan münasibətləri, tarixi yaddaş və maarifçilik kimi mövzuların yer alması onun dramaturji düşüncəsinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir.

Milli Mədəniyyətin Təbliği Mərkəzinin rəhbəri kimi fəaliyyəti isə bu düşüncənin fərdi yaradıcılıq çərçivəsindən çıxaraq ictimai-mədəni müstəviyə keçməsini nümayiş etdirir.

«Teatral» jurnalının təsis edilməsi, «Uğur» Milli Mükafatının yaradılması və mədəniyyət sahəsində informasiya fəaliyyətinin genişləndirilməsi onun təşəbbüskar ziyalı obrazını tamamlayan mühüm məqamlardır.

2026-cı ilin noyabrında Arif Səməd oğlu Mədətovun 80 illik yubileyinin qeyd olunması onun həyat və yaradıcılıq yoluna yenidən nəzər salmaq, gördüyü işləri dəyərləndirmək və gələcək nəsillər üçün sənədləşdirmək baxımından əlamətdar hadisədir.

İnsan ömrünün ən böyük mənası arxada qoyduğu izdir. Bu iz bəzən yazılmış bir pyesdə, bəzən səhnədə canlandırılan obrazda, bəzən də yaradılmasına təşəbbüs göstərilən bir mədəniyyət layihəsində yaşayır.

Arif Mədətovun ömür yolunu səciyyələndirən əsas məqamlardan biri də məhz budur: sözü sənətə, sənəti cəmiyyətə, mədəniyyəti isə milli yaddaşa bağlamaq cəhdi.

Onun yaradıcılıq və ictimai fəaliyyətinin gələcək tədqiqatçılar tərəfindən daha geniş araşdırılması, əsərlərinin elmi təhlilə cəlb olunması və mədəniyyət sahəsindəki təşəbbüslərinin sənədləşdirilməsi Azərbaycan ədəbi-mədəni irsinin öyrənilməsi baxımından faydalı olardı.

Çünki millətin mədəni yaddaşı yalnız keçmişdə yaradılan əsərlərlə deyil, həmin yaddaşı qorumaq və yaşatmaq üçün çalışan insanların əməyi ilə də formalaşır.

Bəradər Səməndərli 

AYB və AJB üzvü,

"Atributinfo.az"