Eldar İsmayıl oğlu Əsgərov (Şəkibəyov)

Hüquqşünas, Dövlət qulluğunun baş müşaviri 

6-CI HİSSƏ

İkincisi, xidmət haqqı tətbiq edilirsə, vətəndaşın alternativli və könüllü seçim imkanı olmalıdır. Yəni şəxs istəsə, daha rahat hesab etdiyi platformadan istifadə edib komissiya ödəyə, istəməsə, əlavə ödənişsiz variantdan yararlana bilməlidir.

Üçüncüsü, tətbiq olunan bütün ödənişlər şəffaf və hüquqi baxımdan əsaslandırılmış olmalıdır. Vətəndaş ödədiyi hər qəpiyin nəyə görə tutulduğunu aydın şəkildə bilməlidir.

Nəhayət, bu sahədə qanunvericiliyin daha dəqiq və konkret tənzimlənməsi məsələsi nəzərdən keçirilməlidir. İnzibati cərimələrin ödənilməsi üzrə xidmət haqlarının hüquqi əsasları, tətbiq şərtləri və vətəndaşın alternativ ödəniş imkanları aydın müəyyən edilməlidir. Çünki söhbət 40 qəpikdən deyil, prinsipdən gedir. Qanunla müəyyən edilmiş öhdəliyin icrası zamanı vətəndaşın üzərinə əlavə maliyyə yükü qoyulmasının hüquqi əsası aydın olmalıdır.

Qanun vətəndaşın üzərinə 40 manatlıq cərimə qoyursa, həmin cərimənin ödənilməsi üçün yaradılmış texniki mexanizm vətəndaşı faktiki olaraq 41 manat ödəməyə məcbur etməməlidir. Ödəniş infrastrukturu qanunun müəyyən etdiyi öhdəliyin icrasını təmin etməli, onun üzərinə əlavə vətəndaş yükü gətirməməlidir.

Əgər bu ödəniş həqiqətən xidmət haqqıdırsa, onda başqa bir prinsipial sual ortaya çıxır. Xidmət alan şəxsin seçim imkanı haradadır? Vətəndaş cəriməni ödəmək üçün müəyyən mexanizmdən istifadə etməyə məcburdursa, burada söhbətin nə dərəcədə könüllü xidmət münasibətindən getdiyi ayrıca izah edilməlidir. Buna görə də xidmət haqqının tətbiqinin hüquqi əsası və xüsusilə vətəndaşın bu ödənişdən imtina etmək imkanının olub-olmaması aydın və şəffaf şəkildə müəyyən edilməlidir.

Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 150.1-1-ci maddəsinə əsasən, qərar qanuni qüvvəyə mindiyi gündən 10 gün müddətində icra edildikdə cərimənin 10 faizi məbləğində ödənişdən azadolma tətbiq olunur. 

Müəllifin şəxsi ödəniş təcrübəsinə əsaslanan nümunə

Müəllifin şəxsi ödəniş təcrübəsinə əsaslanan nümunədə 14 oktyabr 2026-cı il tarixində “ASAN ödəniş” informasiya sistemi vasitəsilə 9 manat məbləğində cərimənin ödənilməsi zamanı əlavə olaraq 40 qəpik komissiya tutulmuş, ödəyicinin ümumi xərci 9 manat 40 qəpik təşkil etmişdir. Beləliklə, güzəşt nəticəsində əldə edilən 1 manatlıq qənaətin 40 faizi ödəniş komissiyası ilə azalır.

Bu nümunə konkret ödəniş kanalında komissiyanın cərimənin faktiki maliyyə yükünə təsirini göstərir. Lakin komissiyanın bütün ödəniş üsulları üzrə eyni qaydada tətbiq olunduğu qənaətinə gəlmək üçün əlavə məlumatlar tələb olunur. Bu nümunə göstərir ki, cərimənin faktiki maliyyə yükü yalnız qanunla müəyyən edilmiş məbləğdən deyil, onun ödənilməsi ilə əlaqədar yaranan əlavə xərclərdən də asılı ola bilər. Xüsusilə, elektron ödəniş imkanlarından istifadə edə bilməyən və ya nağd ödənişə üstünlük verən şəxslər üçün alternativ ödəniş üsullarının şərtləri ayrıca əhəmiyyət daşıyır.

Bununla belə, konkret nümunədən çıxış edərək bütün ödəniş üsulları üzrə eyni komissiyanın tutulduğu və ya nağd ödəniş zamanı cərimənin mütləq daha yüksək olduğu qənaətinə gəlmək olmaz. Bu məsələnin obyektiv qiymətləndirilməsi üçün müxtəlif ödəniş kanalları üzrə tariflər və tətbiq olunan qaydalar müqayisə edilməlidir. İnzibati cərimənin sosial ədalət baxımından qiymətləndirilməsi zamanı yalnız onun nominal məbləği və tətbiq olunan güzəştlər deyil, ödəniş prosesində yaranan əlavə xərclər də nəzərə alınmalıdır.

İnzibati cərimənin ödənilməsi zamanı vətəndaşın üzərinə cərimənin özündən əlavə maliyyə yükünün qoyulması hüquqi və iqtisadi baxımdan ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının 24 noyabr 2025-ci ildə KİV sorğusuna cavabında bildirdiyinə görə həmin il noyabrın 1-dən yol hərəkəti qaydalarının pozulmasına görə tətbiq edilən inzibati cərimələrin ödənilməsi zamanı 40 qəpik komissiya tutulur. Mərkəzi Bank bu tətbiqi cərimə ödənişlərini həyata keçirən provayderlərin tələbləri ilə əlaqələndirmiş, Hökumət Ödəniş Portalı vasitəsilə ödəniş zamanı sistemdən istifadə üçün xidmət haqqı tutulmadığını bildirmişdir.

Lakin komissiyanın tətbiq olunduğunu bildirmək onun iqtisadi əsaslandırılmasını izah etmək demək deyil. Bu məbləğ hansı xidmətlərin göstərilməsi və hansı xərclərin qarşılanması əsasında müəyyən edilib? Niyə cərimənin məbləği 10 manat olduqda da, 40 manat olduqda da eyni 40 qəpik tutulur? Komissiyanın məbləği hansı tarif və ya müqavilə şərtlərinə əsaslanır və toplanan vəsait hansı təşkilatın xeyrinə yönəldilir?

Bu suallar xüsusilə ona görə əhəmiyyətlidir ki, sabit komissiyanın cəriməyə nisbəti ödənişin məbləği azaldıqca artır. Məsələn, 10 manatlıq cərimə üçün 40 qəpik cərimənin 4 faizinə, 40 manatlıq cərimə üçün isə 1 faizinə bərabərdir. Beləliklə, nominal olaraq hamıdan eyni məbləğ tutulsa da, əlavə xərcin cəriməyə nisbətən yaratdığı yük eyni olmur.

“Ödəniş xidmətləri və ödəniş sistemləri haqqında” Qanun ödəniş xidmətlərinin göstərilməsini, xidmət haqları barədə məlumatlandırmanı və ödəniş əməliyyatlarının icrasını hüquqi baxımdan tənzimləyir. Bununla belə, konkret komissiyanın qanuni əsasının mövcudluğu ilə onun iqtisadi baxımdan əsaslandırılmış olması eyni məsələ deyil. Komissiyanın hüquqi əsası, tətbiq olunan tarif və onun hesablanma prinsipi aydın olmalıdır.

Digər mühüm məqam alternativ ödəniş imkanlarıdır. Mərkəzi Bank Hökumət Ödəniş Portalında sistemdən istifadəyə görə xidmət haqqı tutulmadığını bildirdiyinə görə, vətəndaşın bu kanaldan necə yararlana biləcəyi və onun üçün faktiki əlçatan olub-olmaması da əhəmiyyət daşıyır. Əgər komissiyasız alternativ mövcuddursa, bu imkan vətəndaşa aydın şəkildə çatdırılmalıdır.

Burada məqsəd ödəniş xidmətlərinin xərc tələb etdiyini inkar etmək deyil. Məsələ həmin xərclərin hansı əsasla müəyyənləşdirilməsi, tarifin necə hesablanması və onun kim tərəfindən qarşılanmasının seçilməsidir. Dövlətin müəyyən etdiyi cəriməni ödəmək üçün vətəndaşın əlavə xərc çəkməsi şəffaf və anlaşılan qaydada izah olunmalıdır.

Cərimənin məbləği, onun ödənilməsi üçün tutulan xidmət haqqı və bu haqqın iqtisadi əsaslandırılması ayrı-ayrı məsələlərdir. Onları bir-birindən fərqləndirmək həm hüquqi müəyyənlik, həm də vətəndaşın üzərinə düşən faktiki maliyyə yükünün düzgün qiymətləndirilməsi baxımından vacibdir.

Bu məqalədə ittiham irəli sürülmür, komissiyanın qanunsuz olduğu və ya dövlət büdcəsinin bu vəsaitlə formalaşdırıldığı iddia edilmir. Məlum olan göstərilir: 40 qəpik barədə rəsmi açıqlama var, lakin həmin açıqlama komissiyanın konkret iqtisadi hesablanma metodikasını açıqlamır. Oxucunu əsas suala gətiririk. Xidmətin göstərilməsi xərc tələb edə bilər, amma tarifin məbləği və bu xərcin niyə məhz cərimə ödəyən vətəndaşdan tutulması izah edilməlidir.

Bir hüquqi incəliyi də qeyd etmək yerinə düşərdi. Qanunun 30.1-ci maddəsində ödəniş məbləğinin tam köçürülməsi və xidmət haqqının köçürülən məbləğdən tutulmaması prinsipi, tərəflər arasında ayrı hal razılaşdırılmadıqda, nəzərdə tutulur. Buna görə konkret komissiyanın həmin müddəa ilə münasibətini müəyyənləşdirmək üçün tətbiq olunan müqavilə və ödəniş sxemi də nəzərə alınmalıdır.

Nəticə etibarilə, hüquqi dövlət şəraitində vətəndaş yalnız qanunla müəyyən edilmiş maliyyə öhdəliyini daşımalıdır. Həmin öhdəliyin icrası üçün zəruri olan texniki mexanizmlərin maliyyələşdirilməsinin vətəndaşa əlavə xidmət haqqı kimi yüklənməsi məsələsi onun sərbəst seçim imkanının mövcudluğu nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Əgər vətəndaşın cəriməni komissiyasız ödəyə biləcəyi real alternativ mövcud deyilsə, belə şəraitdə əlavə ödənişin “xidmət haqqı” kimi xarakterizə edilməsi hüquqi mahiyyətlə faktiki vəziyyət arasında uyğunsuzluq yarada bilər.

Bu halda sual açıq qalır: qanunun müəyyən etdiyi cərimə məbləği ödənilərkən vətəndaşdan tutulan əlavə məbləğin hüquqi və məntiqi əsası nədən ibarətdir? Vətəndaşın inzibati cəriməni yalnız əlavə ödəniş tətbiq olunan kanallar vasitəsilə ödəyə bildiyi şəraitdə həmin ödəniş formal olaraq “xidmət haqqı” adlandırılsa da, mahiyyət etibarilə qanunla müəyyən edilmiş maliyyə öhdəliyinin icrası üçün yaranan əlavə və məcburi maliyyə yükü təsiri bağışlayır.

Məhz buna görə də bu məsələnin normativ əsaslarının daha aydın müəyyən edilməsi zəruridir. Hüquqi müəyyənlik prinsipi tələb edir ki, vətəndaş yalnız qanunla üzərinə qoyulmuş maliyyə öhdəliyini dəqiq bilsin, həmin öhdəliyin icrası ilə bağlı əlavə ödənişlər isə aydın hüquqi əsaslara malik olsun və ya vətəndaşın sərbəst seçiminə əsaslansın. Əks halda, belə ödənişlərin “xidmət haqqı” kimi hüquqi əsaslandırılması mübahisə doğurur və hüquqi dövlət prinsipləri baxımından yenidən qiymətləndirilməsini tələb edir.