İbrahim Cəfərov
akademik
Prezident İlham Əliyevin 23 avqust 2026-cı ildə Özbəkistana dövlət səfəri zamanı verdiyi bəyanat Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin artıq ənənəvi diplomatik əlaqələr çərçivəsini aşaraq strateji və geoiqtisadi tərəfdaşlıq mərhələsinə daxil olduğunu göstərir. Daşkənddə Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının keçirilməsi, yeni sənədlərin imzalanması, qarşılıqlı investisiya layihələrinin açılış və təməlqoyma mərasimlərinin təşkili bu münasibətlərin institusional və iqtisadi əsaslarının möhkəmləndiyini nümayiş etdirir.
Prezident İlham Əliyevin “Daşkənd və bütün Özbəkistan yüksəliş dövrünü yaşayır” fikri də bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Özbəkistanın son illərdə sənayeləşmə, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, investisiyaların cəlbi, kənd təsərrüfatının və nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı istiqamətində həyata keçirdiyi islahatlar ölkənin regional iqtisadi çəkisini artırıb. Azərbaycan üçün isə güclənən Özbəkistan həm etibarlı tərəfdaş, həm də Mərkəzi Asiyanın geniş bazarına çıxış baxımından mühüm imkan deməkdir.
İki ölkə arasında əməkdaşlığın ən diqqətçəkən istiqamətlərindən biri ticarət və investisiyadır. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı 1 milyard ABŞ dolları həcmində ticarət dövriyyəsi artıq uzaq perspektiv kimi deyil, real iqtisadi hədəf kimi nəzərdən keçirilir. Lakin əsas məsələ yalnız ticarət dövriyyəsinin artırılması deyil, onun strukturunun keyfiyyətcə dəyişdirilməsidir. Azərbaycan üçün Özbəkistan bazarında qeyri-neft-qaz məhsullarının, yüksək əlavə dəyərli sənaye və emal məhsullarının mövqelərinin gücləndirilməsi, Özbəkistan üçün isə Azərbaycan üzərindən Avropa bazarlarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi qarşılıqlı iqtisadi maraqlara cavab verir.
Bu baxımdan münasibətlərin ticarətdən investisiyaya keçməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Avtomobil sənayesi, kənd təsərrüfatı, tikinti materialları, dağ-mədən, enerji, turizm və bankçılıq sahələrində həyata keçirilən layihələr iqtisadi əlaqələrin çoxşaxəli xarakter aldığını göstərir. Qarşılıqlı investisiyaların əsas məqsədi isə yalnız kapital qoyuluşu deyil, yeni istehsal və ixrac imkanlarının yaradılması, texnologiya transferi və məşğulluğun artırılması olmalıdır.
Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının digər mühüm xüsusiyyəti onun regional geoiqtisadi proseslərlə əlaqəsidir. Prezident İlham Əliyevin Mərkəzi Asiya və Azərbaycanı vahid geosiyasi və geoiqtisadi region kimi qiymətləndirməsi təsadüfi deyil. Azərbaycanın Xəzər üzərindən Avropaya çıxış imkanları ilə Özbəkistanın böyük istehsal və istehlak potensialının birləşdirilməsi Orta Dəhlizin əhəmiyyətini daha da artırır. Bu marşrutun gələcəkdə yalnız tranzit xətti deyil, istehsal, logistika, investisiya və xidmətlərin birləşdiyi regional iqtisadi platformaya çevrilməsi hər iki ölkənin maraqlarına uyğundur.
Qarabağın bərpasında Özbəkistanın iştirakı isə münasibətlərin iqtisadi məzmununu mənəvi və siyasi etimadla tamamlayır. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin tikilməsi və Xankəndidə tikiş fabrikində investisiya layihəsinin həyata keçirilməsi Özbəkistanın Azərbaycanın postmünaqişə inkişafına verdiyi real töhfələrdir. Bu əməkdaşlığın gələcəkdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni investisiya layihələri ilə genişləndirilməsi regional inkişaf baxımından da əhəmiyyətli ola bilər.
Münasibətlərin davamlı inkişafı üçün qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ imzalanmış sənədlərin və razılaşmaların icrasıdır. Bir milyard dollarlıq ticarət hədəfi, qarşılıqlı investisiyaların artırılması, sənaye kooperasiyasının genişləndirilməsi, qeyri-neft ixracının artırılması, Orta Dəhlizin imkanlarından daha səmərəli istifadə, enerji və bankçılıq əlaqələrinin dərinləşdirilməsi konkret iqtisadi nəticələrlə müşayiət olunmalıdır.
Azərbaycan üçün bu əməkdaşlıq həm də iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və xarici bazarlara çıxış imkanlarının genişləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Özbəkistanla qurulan tərəfdaşlıq Azərbaycan şirkətlərinin Mərkəzi Asiyada mövqelərini möhkəmləndirməsinə, ölkəmizin regional logistika və investisiya mərkəzi kimi rolunun güclənməsinə imkan yaradır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri artıq yalnız iki qardaş dövlət arasındakı siyasi yaxınlığın nümunəsi deyil. Bu münasibətlər qarşılıqlı investisiyalar, sənaye kooperasiyası, nəqliyyat bağlantıları, enerji, maliyyə və humanitar əlaqələri əhatə edən kompleks tərəfdaşlıq modelinə çevrilir. Əsas vəzifə mövcud siyasi etimadı davamlı iqtisadi nəticələrə çevirməkdir. Bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığı Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında formalaşan yeni geoiqtisadi əlaqələrin mühüm dayaqlarından biri kimi çıxış edə bilər.