Aynurə Əliyeva
ADPU Elmi-Tədqiqat Mərkəzinin elmi işçisi,
Filologiya fakültəsinin müəllimi

​Coğrafi adlar — toponimlər təkcə xəritə üzərindəki inzibati işarələrdən ibarət deyil. Bu adlar bir xalqın əsrlər boyu məskunlaşdığı torpağa vurduğu silinməz möhürdür. Bəzən tək bir kənd, dağ və ya bulaq adı cild-cild kitabların çatdıra bilmədiyi tarixi həqiqəti özündə saxlayır, həmin ərazinin əzəli sahibinin kim olduğunu sübut edir.
​Bu baxımdan, tarixi Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan Respublikası) torpaqlarındakı toponimlərin taleyi mənim üçün yalnız akademik dilçilik mövzusu deyil. Bu, bütöv bir xalqın mədəni-tarixi irsinə qarşı tətbiq edilən "mədəni mənimsəmə" və silmə siyasətinin acı mənzərəsidır.
​Qərbi Azərbaycan coğrafiyasında mövcud olmuş türk mənşəli adların dəyişdirilməsi və ya təhrif olunması təsadüfən baş verməyib. Arxiv sənədləri və dil faktları göstərir ki, bu processes müəyyən ideoloji hədəflərə söykənən, mərhələli və dövlət səviyyəsində sistemləşdirilmiş bir siyasətin nəticəsidir. Aparılan bu prosesi üç əsas dövrə bölmək olar:
​1828–1917-ci illər — Çar Rusiyası dövrü:
Türkmənçay müqaviləsindən sonra regionun demoqrafik yapısı ilə yanaşı, toponimik mənzərəsi də ilk ciddi zərbəsini aldı. Köçürmə siyasətinə paralel olaraq rəsmi kargüzarlıqda və hərbi xəritələrdə yerli türk adlarının rus orfoqrafiyasına uyğunlaşdırılması, orijinal səslənmənin təhrif edilməsi və ya rus-erməni variantları ilə əvəzlənməsi başlandı.
​1920–1988-ci illər — Sovet hakimiyyəti illəri:
Toponimik dəyişikliklərin ən intensiv və planlı dövrüdür. Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti tərəfindən onlarla xüsusi fərman imzalandı. Təkcə 1935–1978-ci illər aralığında çıxarılan rəsmi dekretlərlə yüzlərlə kənd, şəhər, dağ və çay adı kütləvi şəkildə dəyişdirildi. Hətta soydaşlarımızın kütləvi yaşadığı yaşayış məntəqələrinin adları yerli əhalinin iradəsinin ziddinə, inzibati əmrlərlə erməniləşdirilirdi.
​1991-dən sonrakı müstəqillik dövrü:
1988–1991-ci illərdə azərbaycanlıların öz ata-baba yurdlarından sonuncu deportasiyasından sonra süreç yekun nöqtəsinə çatdırıldı. Ərazidə bir nəfər də olsun azərbaycanlının qalmadığı şəraitdə, türk izini tamamilə silmək məqsədilə geridə qalan sonuncu hidronim, oronim və mikrotoponimlər də kütləvi şəkildə dəyişdirildi.
​Lakin bu coğrafiyanın toponimik landşaftı təsadüfi adlar toplusu deyildi. Bu adlar ozan-aşıq mühitini, Hun, Oğuz, Qıpçaq, Bayat, Qacar, Şahsevən boylarının məskunlaşma xəritəsini, qədim Alban və türk tayfalarının etnogenezini özündə yaşadırdı.
​Məsələyə dilçi gözü ilə baxsaq, dəyişikliyin miqyası daha aydın görünür. İrəvan — xanlıq və qala mədəniyyətimizin mərkəzi; Göyçə mahalı — Oğuz-türk boylarının və aşıq sənətinin beşiyi; Zəngəzur — Zəngi və Zəngənə tayfalarının adı ilə bağlı strateji coğrafiya; Ağbaba — elat həyatı ilə bağlanan mahal idi. Eynilə Sərdarabad, Böyük Qarakilsə, Üçkilsə və Dərələyəz (dərə və ələyəz otu) kimi adlar ərazinin relyefi, tikinti materialı (qara tüf daşı) və ya mədəniyyəti ilə bilavasitə bağlı idi. İnzibati adlarla yanaşı, Ağrıdağ, Göyçə gölü, Zəngi çayı, Arpaçay, Bərgüşad, Dəli dağ kimi təbii coğrafi obyektlər də süni adlarla əvəzləndi.
​Bir tədqiqatçı kimi qeyd edim ki, bunlar subyektiv mülahizələr deyil, inkaredilməz sənədli faktlardır. Çar Rusiyasının XIX əsrin birinci yarısına aid hərbi-topoqrafik xəritələri və rus məmuru İ.Şopenin 1827–1832-ci illəri əhatə edən kameral siyahıyaalması göstərir ki, İrəvan xanlığı ərazisindəki toponimlərin 80-90%-dən çoxu xalis türk mənşəli sözlərdən ibarət olub.
​Bu toponimlərin etimoloji və leksik təhlili göstərir ki, onlar Azərbaycan dilinin canlı dialektoloji dil materialıdır. Qara, ağ, qızıl, bulaq, təpə, dağ, çay, dərə, kənd, oba, el, qaya, göl, yurd, qışlaq, yaylaq kimi köklərdən və mənsubiyyət şəkilçilərindən yaranan adlar bu torpağa ad verən dilin doğrudan da Azərbaycan türklərinə məxsus olduğunu sübut edir.
​BMT-nin Coğrafi Adlar üzrə Ekspertlər Qrupunun (UNGEGN) standartlarına əsasən, tarixi toponimlər bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsi hesab olunur. Bir ərazidəki tarixi adların əsaslı şəkildə silinməsi və dəyişdirilməsi hüquqi-mədəni pozuntu və cinayətdir. Çünki ​yer adlarının dəyişdirilməsi bir xalqın hafizəsini silmək cəhdidir. Xalqın yurd yerlərinin, tarixinin, sahib olduqlarının məhv edilməsidir. Yaxşı ki, arxiv sənədlərini, köhnə xəritələri və canlı dil yaddaşını yox etmək mümkün deyil. Bu gün Qərbi Azərbaycan toponimiyasının elmi müstəvidə yenidən araşdırılması, elektron xəritələrinin hazırlanması və bu sənədli faktların beynəlxalq akademik dairələrə çatdırılması bizim ali vəzifələrimizdən biridir. Çünki xəritələrdən silinən adlar, adları dəyişdirilən yer adları xalqın mənəvi yaddaşından və dilimizin genetik kodundan heç vaxt silinmir.
Bu adların tədqiqi, gələcək nəsillərə çatdırılması, qorunması bizim mənəvi borcumuzdur.