Adil Abış oğlu Əliyevin həyatı, fəaliyyəti və ictimai-siyasi portreti

Akademik elmi-ədəbi-publisistik MONOQRAFİYA

MÜƏLLIF:
Rahib KƏRİMLİ
yazıçı-jurnalist

ÖN SÖZ

Dövlətlərin tarixini yalnız siyasi qərarlar, qanunlar, iqtisadi göstəricilər və böyük hadisələr yaratmır. Dövlətçilik tarixinin görünən və görünməyən qatlarında insan amili dayanır. Dövlətin inkişafını təmin edən, onun institutlarını yaşadan, cəmiyyətlə dövlət arasında etimad körpüsü yaradan əsas qüvvələrdən biri məhz peşəkar, məsuliyyətli və vətənpərvər insanlardır.
Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərərək ictimai həyatın ayrı-ayrı istiqamətlərinə töhfə vermiş şəxslərin ömür yollarının araşdırılması yalnız bioqrafik maraq daşımır. Belə tədqiqatlar həm də dövlət idarəçiliyi, hüquq, parlamentçilik, idman və ictimai münasibətlər tarixinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Adil Abış oğlu Əliyevin həyat və fəaliyyət yolu belə çoxşaxəli bioqrafiyalardan biridir.
Onun həyatında hərbi xidmət, hüquq-mühafizə fəaliyyəti, elm, parlamentçilik, idman idarəçiliyi və yerli icra hakimiyyəti kimi müxtəlif istiqamətlər bir-birini tamamlayır. 1969-cu ildə Naxçıvanın Şərur rayonunun Maxta kəndində dünyaya gələn Adil Əliyev sonrakı illərdə Azərbaycan Respublikasının dövlət və ictimai həyatında müxtəlif məsul vəzifələr daşımışdır. O, hərbi təhsil almış, Hərbi Dəniz Qüvvələrində zabit kimi xidmət etmiş, daxili işlər orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışmış, hüquq təhsili almış, elmi fəaliyyət göstərmiş, Milli Məclisin III, IV, V və VI çağırışlarında deputat olmuş, 2020-ci ildə parlament sədrinin müavini və Gənclər və idman komitəsinin sədri seçilmiş, 2024-cü ildən Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinə rəhbərlik etmişdir.
Onun bioqrafiyasının başqa mühüm istiqaməti Azərbaycan kikboksinqinin inkişafı ilə bağlıdır. 2000-ci ildən Azərbaycan Kikboksinq Federasiyasına rəhbərlik edən Əliyev bu sahədə uzunmüddətli təşkilati fəaliyyət göstərmiş, 2009-cu ildə özü də veteranlar arasında dünya çempionu olmuşdur.
Bu monoqrafiyada Adil Əliyevin həyatı yalnız vəzifə ardıcıllığı kimi deyil, insan–dövlət–cəmiyyət münasibətləri kontekstində araşdırılır.

I FƏSİL

MAHTA KƏNDİNDƏN BÖYÜK HƏYAT YOLUNA

Adil Abış oğlu Əliyev 25 sentyabr 1969-cu ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Maxta kəndində anadan olmuşdur. Onun həyatının ilk mərhələsi Azərbaycan kənd mühitinin zəhmət, ailə tərbiyəsi, milli-mənəvi dəyərlər və sadə həyat prinsipləri ilə bağlı olmuşdur.
1987-ci ildə Bakı şəhərindəki idman təmayüllü internat məktəbini bitirməsi onun həyatında mühüm mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Rəsmi bioqrafik məlumatlarda onun 1992-ci ildən idman ustası olduğu da göstərilir.
İnsan həyatında başlanğıc nöqtəsinin əhəmiyyəti böyükdür. Kənddən çıxaraq paytaxtda təhsil almaq, daha sonra hərbi məktəbdə oxumaq, zabit kimi xidmət etmək, hüquq-mühafizə orqanlarında çalışmaq, elmi fəaliyyət göstərmək və nəhayət dövlət idarəçiliyinin müxtəlif pillələrində məsul vəzifələr daşımaq müəyyən ardıcıllıq və məqsədyönlülük tələb edir.
Bu baxımdan Adil Əliyevin bioqrafiyasının əsas xüsusiyyətlərindən biri davamlı inkişaf meylidir.
O, bir mərhələdə əldə etdiyi nəticə ilə kifayətlənməmiş, yeni bilik və bacarıqlar qazanmağa çalışmışdır.
Bu xüsusiyyət sonrakı həyatında da özünü göstərmişdir.

II FƏSİL

HƏRBİ TƏHSİL VƏ ZABİTLİK MƏKTƏBİ

1992-ci ildə Adil Əliyev Rusiya Federasiyasının Sankt-Peterburq şəhərində yerləşən M.V. Frunze adına Ali Hərbi Dənizçilik Akademiyasını bitirmişdir.
Hərbi təhsil yalnız peşə biliklərinin mənimsənilməsi deyil. Hərbi məktəb insanı intizama, məsuliyyətə, qərar qəbul etməyə, kollektiv qarşısında cavabdehlik daşımağa və çətin şəraitdə özünü idarə etməyə öyrədir.
Adil Əliyevin sonrakı fəaliyyətinə nəzər saldıqda bu keyfiyyətlərin onun peşə və idarəçilik həyatında da müəyyən rol oynadığı görünür.
1992–1993-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Hərbi Dəniz Qüvvələrində zabit kimi xidmət etməsi onun hərbi bioqrafiyasının praktiki mərhələsini təşkil etmişdir.
Hərbi xidmət onun həyatında yalnız bir peşə mərhələsi deyil, həm də dövlətə xidmət anlayışının ilk praktik təzahürlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Zabit üçün vəzifə anlayışının mərkəzində əmrə məsuliyyət, dövlətə sədaqət və şəxsi intizam dayanır. Bu prinsiplərin sonrakı hüquq-mühafizə və idarəçilik fəaliyyətində də davam etməsi onun bioqrafiyasının daxili məntiqini yaradır.

III FƏSİL

HÜQUQ-MÜHAFİZƏ ORQANLARINDA PEŞƏKARLIQ

1994-cü ildən başlayaraq Adil Əliyevin həyatında yeni mərhələ — daxili işlər orqanlarında xidmət dövrü başlamışdır.
Rəsmi və bioqrafik mənbələrdə onun 1994–2005-ci illərdə daxili işlər orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışdığı göstərilir. Bu vəzifələr arasında Səbail rayonunun 39-cu polis bölməsində rəis müavini, Nəqliyyatda Baş Polis İdarəsinin Bərə keçid bölməsinin rəisi, Binəqədi rayon Polis İdarəsinin Narkotiklərlə Mübarizə bölməsinin rəisi, Yasamal rayon Polis İdarəsinin Cinayət Axtarış Şöbəsinin rəisi və Nərimanov rayon Polis İdarəsinin 16-cı bölməsinin rəisi kimi vəzifələr qeyd olunur.
Bu fəaliyyət sahələrinin hər biri yüksək məsuliyyət tələb edən istiqamətlərdir.
Cinayətkarlıqla mübarizə, ictimai asayişin qorunması, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizə, nəqliyyat təhlükəsizliyi və əməliyyat-axtarış fəaliyyəti hüquq-mühafizə sisteminin ən mürəkkəb istiqamətlərindəndir.
Adil Əliyevin bu sahələrdə müxtəlif vəzifələrdə çalışması onun idarəçilik təcrübəsinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
1998-ci ildə Daxili İşlər Nazirliyinin Polis Akademiyasını bitirməsi isə onun praktik hüquq-mühafizə təcrübəsini akademik hüquq təhsili ilə tamamlamışdır.
2000-ci ildə “Polis əlaçısı” adına layiq görülməsi də həmin dövrdəki xidmətinin göstəricilərindən biri kimi bioqrafiyasında xüsusi yer tutur.
2003-cü ildə polis polkovnik-leytenantı rütbəsi alması onun hüquq-mühafizə sistemindəki xidmət yolunun mühüm mərhələlərindən biri olmuşdur.

IV FƏSİL

TƏHSİLDƏN ELMƏ:
HÜQUQİ DÜŞÜNCƏNİN FORMALAŞMASI

Adil Əliyevin bioqrafiyasının diqqətçəkən cəhətlərindən biri onun peşə fəaliyyətini təhsillə paralel şəkildə davam etdirməsidir.
2004-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin magistraturasını bitirmiş, 2010-cu ildə aspirantura təhsilini başa vurmuş və 2013-cü ildə hüquq üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.
Beləliklə, onun fəaliyyətində üç mühüm istiqamət — praktiki hüquq-mühafizə fəaliyyəti, ali hüquq təhsili və elmi araşdırma — bir-biri ilə əlaqələnmişdir.
2012-ci ildə onun “Kütləvi iğtişaş əməlləri ilə mübarizənin cinayət-hüquqi və kriminoloji problemləri” adlı monoqrafiyası çapdan çıxmışdır. Mənbələrdə əsərin kütləvi iğtişaş əməlləri və onların kriminoloji problemlərinin tədqiqinə həsr edildiyi qeyd olunur.
Bu məqam Adil Əliyevin bioqrafiyasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Çünki monoqrafiya yazmaq yalnız müəyyən mövzu haqqında məlumat toplamaq deyil. Monoqrafik tədqiqat müəllifdən problemin elmi qoyuluşunu, mənbələrin təhlilini, hüquqi və nəzəri yanaşmaların sistemləşdirilməsini və nəticələrin elmi əsaslandırılmasını tələb edir.
Beləliklə, onun həyatında əməli fəaliyyətlə elmi düşüncə arasında müəyyən körpü yaranmışdır.

V FƏSİL

“İGİDLİYƏ GÖRƏ” —
XİDMƏTİN DÖVLƏT TƏRƏFİNDƏN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Adil Əliyevin xidmət yolunda dövlət təltifləri də mühüm yer tutur.
Mənbələrdə 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə onun “İgidliyə görə” dövlət mükafatı ilə təltif edildiyi göstərilir.
Dövlət təltifi şəxsin fəaliyyətinə verilən rəsmi qiymətin formalarından biridir. Lakin hər bir təltifin arxasında konkret xidmət, məsuliyyət və fəaliyyət dayanır.
Bu baxımdan “İgidliyə görə” mükafatının onun hüquq-mühafizə orqanlarında xidmət etdiyi dövrün mühüm bioqrafik göstəricilərindən biri kimi qeyd edilməsi təbiidir.
2020-ci ildə isə onun ehtiyatda olan polkovnik rütbəsi aldığı rəsmi bioqrafiyada göstərilir.
Sonrakı illərdə onun “Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)” yubiley medalı ilə də təltif olunduğu Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin rəsmi bioqrafik məlumatında qeyd edilir.

VI FƏSİL

PARLAMENTÇİLİK:
XALQIN ETİMADININ SİYASİ İFADƏSİ

Adil Əliyevin həyatında 2005-ci ildən etibarən yeni siyasi mərhələ başlamışdır.
O, 20 saylı Nərimanov II seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin III, IV, V və VI çağırış deputatı seçilmişdir.
Dörd çağırış ardıcıl deputatlıq faktı siyasi fəaliyyət baxımından diqqətəlayiq göstəricidir.
Parlamentçilik yalnız qanun layihələrinin müzakirəsində iştirak etməkdən ibarət deyil. Deputat seçicinin səsini dövlət səviyyəsində ifadə edən siyasi institutun nümayəndəsidir.
Bu baxımdan deputatın əsas məsuliyyətlərindən biri cəmiyyətin problemlərini qanunvericilik müstəvisinə gətirmək, seçicilərlə əlaqəni qorumaq və dövlət maraqları ilə ictimai gözləntilər arasında balans yaratmaqdır.
Adil Əliyevin parlament fəaliyyətində təhlükəsizlik və müdafiə məsələləri, parlamentlərarası əlaqələr, gənclər və idman siyasəti kimi istiqamətlər xüsusi yer tutmuşdur.
Onun müxtəlif parlamentlərarası işçi qruplarında rəhbər və üzv kimi fəaliyyət göstərməsi Azərbaycan parlament diplomatiyasının ayrı-ayrı istiqamətlərində iştirakını təmin etmişdir.

VII FƏSİL

PARLAMENT DİPLOMATİYASI VƏ BEYNƏLXALQ ƏLAQƏLƏR

Müasir parlamentçilikdə beynəlxalq əlaqələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Deputatlar yalnız ölkə daxilində qanunvericilik fəaliyyəti ilə kifayətlənmir, həm də parlamentlərarası diplomatiyanın iştirakçılarına çevrilirlər.
Adil Əliyevin Azərbaycan–Hollandiya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupuna rəhbərlik etməsi, Azərbaycan–Rusiya, Azərbaycan–Ukrayna, Azərbaycan–Almaniya və Azərbaycan–Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarında fəaliyyəti onun parlament diplomatiyasındakı iştirakını göstərir.
2022-ci ildə MDB Parlamentlərarası Assambleyasının Müdafiə və təhlükəsizlik məsələləri üzrə daimi komissiyasının sədr müavini seçilməsi də beynəlxalq parlament fəaliyyəti baxımından diqqətəlayiq hadisə olmuşdur.
Bu fəaliyyət parlamentin yalnız daxili qanunvericilik orqanı olmadığını, həm də dövlətlərarası dialoq və diplomatik münasibətlər üçün platforma rolunu oynadığını göstərir.

VIII FƏSİL

2020–2024:
MİLLİ MƏCLİS SƏDRİNİN MÜAVİNİ

10 mart 2020-ci ildə Adil Əliyev Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin sədr müavini və parlamentin Gənclər və idman komitəsinin sədri seçilmişdir.
Bu vəzifə onun siyasi və dövlət idarəçiliyi karyerasında yeni mərhələ idi.
Sədr müavini parlament fəaliyyətinin təşkilində, plenar iclasların işində, qanunvericilik prosesinin səmərəli həyata keçirilməsində və parlamentlərarası münasibətlərdə mühüm məsuliyyət daşıyan vəzifədir.
Onun həmin dövrdə gənclər və idman məsələlərinə rəhbərlik etməsi isə əvvəlki idman idarəçiliyi təcrübəsi ilə yeni parlament məsuliyyətinin bir nöqtədə birləşməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
2022-ci ildə MDB PA-nın Müdafiə və təhlükəsizlik məsələləri üzrə daimi komissiyasının sədr müavini seçilməsi bu istiqamətdə beynəlxalq fəaliyyətinin də davam etdiyini göstərir.
2024-cü ilin mayında isə Ukrayna Ali Radası sədrinin müavini Olena Kondratyukun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti ilə görüşündə Azərbaycan-Ukrayna münasibətləri və regional məsələlər barədə fikir mübadiləsi aparmışdır.

IX FƏSİL

GƏNCLƏR VƏ İDMAN SİYASƏTİ

Adil Əliyevin həyatında idman ayrıca və mühüm istiqamətdir.
İdman onun bioqrafiyasında həm şəxsi maraq, həm təşkilati fəaliyyət, həm də dövlət siyasətinin bir istiqaməti kimi özünü göstərir.
O, 2000-ci ildən Azərbaycan Kikboksinq Federasiyasının prezidenti olmuşdur. 2024-cü ildən isə federasiyanın fəxri prezidenti kimi göstərilir.
Federasiyaya rəhbərlik etdiyi dövrdə müxtəlif yarışların keçirilməsi, idmançıların hazırlanması və kikboksinqin təşkilati bazasının inkişaf etdirilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərilmişdir. Əliyev özü də bir müsahibəsində 2000-ci ildən federasiyanın prezidenti olduğunu və ölkədə yarışların təşkilinə başlanıldığını bildirmişdir.
İdman yalnız medal qazanmaq deyil.
İdman intizamdır.
İdman iradədir.
İdman məğlubiyyətdən sonra ayağa qalxmaq bacarığıdır.
İdman gəncin özünə və cəmiyyətə məsuliyyət hissini formalaşdıran məktəbdir.
Bu baxımdan kikboksinqin inkişafına xidmət edən təşkilati fəaliyyət gənclər siyasəti ilə də birbaşa əlaqələndirilə bilər.

X FƏSİL

İDMANÇI ADİL ƏLİYEV:
RƏHBƏRİN RİNQƏ ÇIXMASI

Adil Əliyevin bioqrafiyasının maraqlı cəhətlərindən biri onun yalnız idman təşkilatçısı deyil, həm də idmançı kimi yarış meydanına çıxmasıdır.
2009-cu ildə kikboksinq üzrə veteranlar arasında dünya çempionu olması onun idman həyatının mühüm nəticələrindən biridir. Bu fakt bir neçə mənbədə təsdiqlənir.
Burada maraqlı bir psixoloji məqam meydana çıxır.
İdman federasiyasına rəhbərlik edən şəxsin özü yarış atmosferini, hazırlığın çətinliyini, rəqib qarşısında məsuliyyəti və qalibiyyətin sevincini yaşaması idmançı psixologiyasını daha yaxından anlamağa imkan verir.
Bu baxımdan Adil Əliyevin idman fəaliyyətini yalnız inzibati rəhbərlik kimi deyil, şəxsi nümunə ilə tamamlanan idarəçilik modeli kimi qiymətləndirmək mümkündür.

XI FƏSİL

AZƏRBAYCAN KİKBOKSİNQİNİN BEYNƏLXALQ MÜSTƏVİDƏ TƏMSİLİ

Azərbaycan idmanının beynəlxalq nüfuzu ayrı-ayrı idmançıların nəticələri ilə yanaşı, federasiyaların beynəlxalq təşkilatlarla əlaqələrinin səviyyəsindən də asılıdır.
Bu kontekstdə Adil Əliyevin 2026-cı ilin martında WAKO-nun — Dünya Kikboksinq Təşkilatları Assosiasiyasının Beynəlxalq İnkişaf Komitəsinə üzv təyin edilməsi onun idman idarəçiliyi fəaliyyətinin yeni mərhələsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Bu təyinat Azərbaycan kikboksinqinin beynəlxalq təşkilati platformalarda təmsilçiliyinin genişlənməsi baxımından diqqətəlayiqdir.
Belə vəzifə yalnız şəxsi uğur kimi deyil, həm də Azərbaycan idmanının beynəlxalq əlaqələrinin inkişafı üçün imkan kimi nəzərdən keçirilə bilər.

XII FƏSİL

ELMİ İRS VƏ MONOQRAFİYAÇILIQ

Adil Əliyevin elmi fəaliyyəti onun bioqrafiyasında ayrıca tədqiqata layiq istiqamətdir.
2012-ci ildə nəşr olunmuş “Kütləvi iğtişaş əməlləri ilə mübarizənin cinayət-hüquqi və kriminoloji problemləri” adlı monoqrafiya onun hüquqi-elmi düşüncəsinin əsas məhsullarından biridir.
Əsərin mövzusu hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyəti ilə birbaşa bağlıdır. Kütləvi iğtişaşlar cinayət hüququ, kriminologiya, ictimai təhlükəsizlik və dövlətin hüquqi müdafiə mexanizmləri baxımından mürəkkəb problemdir.
Bu baxımdan Adil Əliyevin praktiki polis fəaliyyəti ilə elmi tədqiqat mövzusu arasında üzvi əlaqə görünür.
Başqa sözlə, o, praktikada qarşılaşdığı hüquqi problemlərin nəzəri aspektlərini də araşdırmışdır.
Bu isə dövlət qulluqçusu və hüquqşünas üçün mühüm üstünlükdür: praktik təcrübənin elmi düşüncə ilə birləşməsi.

XIII FƏSİL

DÖVLƏTÇİLİK VƏ İDARƏETMƏ FƏLSƏFƏSİ

Dövlət idarəçiliyinin əsas məqsədi cəmiyyətin sabitliyini, hüquqi təhlükəsizliyini, sosial rifahını və inkişafını təmin etməkdir.
Bu sistemdə vəzifə şəxsin şəxsi statusundan daha çox məsuliyyət anlayışını ifadə edir.
Adil Əliyevin bioqrafiyasının müxtəlif mərhələlərini birləşdirən ümumi xəttə nəzər saldıqda hərbi xidmət, hüquq-mühafizə fəaliyyəti, parlamentçilik və icra hakimiyyəti kimi sahələrin hamısında dövlət qarşısında məsuliyyət anlayışının ön plana çıxdığı görünür.
Onun fəaliyyəti Azərbaycan dövlətçiliyinin müxtəlif institutları daxilində baş vermişdir.
Bu baxımdan onun bioqrafiyasını yalnız fərdi karyera kimi deyil, müxtəlif dövlət institutlarında xidmət təcrübəsinin nümunəsi kimi də araşdırmaq mümkündür.

XIV FƏSİL

8 İYUL 2024:
YENİ İDARƏÇİLİK MƏRHƏLƏSİ

8 iyul 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Adil Abış oğlu Əliyev Bakı şəhəri Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilmişdir.
Bu təyinat onun həyatında parlamentçilik mərhələsindən yerli icra hakimiyyəti mərhələsinə keçidi ifadə etmişdir.
İcra hakimiyyəti rəhbərinin fəaliyyəti qanunvericilik fəaliyyətindən fərqli xarakter daşıyır.
Deputat qanunvericilik və siyasi təmsilçilik funksiyasını yerinə yetirir.
İcra hakimiyyətinin başçısı isə konkret ərazidə dövlət siyasətinin həyata keçirilməsinə, idarəetmənin təşkilinə, sosial-iqtisadi məsələlərin həllinə, əhalinin müraciətlərinə baxılmasına və rayonun inkişafının koordinasiyasına cavabdehdir.
Beləliklə, Adil Əliyevin əvvəlki fəaliyyətində qazandığı hüquqi, təşkilati, siyasi və ictimai təcrübə yeni vəzifəsində fərqli müstəvidə tətbiq edilməyə başlamışdır.

XV FƏSİL

SURAXANI:
TARİXİ ƏRAZİDƏ MÜASİR İDARƏÇİLİK

Suraxanı rayonu Bakı şəhərinin mühüm inzibati ərazilərindən biridir.
Bu rayonun özünəməxsus tarixi, sənaye irsi, yaşayış məhəllələri, sosial infrastrukturu və əhali strukturu vardır.
Rayon rəhbərliyinin qarşısında duran vəzifələr çoxşaxəlidir:
əhalinin sosial problemlərinin araşdırılması;
abadlıq və quruculuq işlərinin təşkili;
kommunal məsələlərin aidiyyəti qurumlarla koordinasiyası;
sosial obyektlərin vəziyyətinin yaxşılaşdırılması;
şəhid ailələri və qazilərlə iş;
vətəndaş müraciətlərinə baxılması;
əhalinin dövlət qurumlarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi;
ictimai və sosial layihələrin həyata keçirilməsi.
Bu mənada icra başçısının fəaliyyətinin əsas ölçü vahidi yalnız görülən işlərin sayı deyil, həmin işlərin vətəndaş həyatında yaratdığı nəticədir.

XVI FƏSİL

VƏTƏNDAŞ MÜRACİƏTİ: DÖVLƏT-VƏTƏNDAŞ ƏLAQƏSİNİN GÜZGÜSÜ

Dövlət idarəçiliyində vətəndaş müraciəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bir insanın dövlət qurumuna müraciəti əslində onun dövlətlə birbaşa təmas nöqtəsidir.
Əgər vətəndaş dinlənilirsə, problemi araşdırılırsa və ona qanun çərçivəsində cavab verilirsə, dövlətə inam möhkəmlənir.
Əgər müraciətə laqeyd yanaşılırsa, dövlət-vətəndaş münasibətlərində etimad zəifləyir.
Müasir idarəçilik fəlsəfəsində buna görə də vətəndaş məmnunluğu mühüm meyarlardan biri hesab edilir.
Adil Əliyevin əvvəlki deputatlıq fəaliyyəti zamanı seçicilərlə görüşlər keçirməsi və sonrakı icra hakimiyyəti fəaliyyətində əhali ilə birbaşa əlaqəyə önəm verməsi onun siyasi və inzibati fəaliyyətində insan amilinin mühüm yer tutduğunu göstərən istiqamətlərdən biridir.

XVII FƏSİL

ŞƏHİD AİLƏLƏRİ, QAZİLƏR VƏ SOSİAL HƏSSASLIQ

Azərbaycanın müasir ictimai həyatında şəhid ailələri və qazilərlə bağlı məsələlər xüsusi mənəvi və sosial əhəmiyyət daşıyır.
Vətən müharibəsindən sonra bu istiqamət dövlət siyasətinin mühüm sahələrindən birinə çevrilmişdir.
Adil Əliyevin Milli Məclisin sədr müavini olduğu dövrdə şəhidlərin anım tədbirlərində iştirakı və Vətən müharibəsi şəhidlərinin qəhrəmanlığından bəhs etməsi onun ictimai fəaliyyətində bu mövzunun yerini göstərir.
Dövlət idarəçiliyində sosial həssaslığın əsas göstəricilərindən biri məhz xüsusi qayğıya ehtiyacı olan insanların problemlərinə münasibətdir.
Bu münasibət yalnız inzibati məsuliyyət deyil, həm də mənəvi məsuliyyətdir.

XVIII FƏSİL

HEYDƏR ƏLİYEV DÖVLƏTÇİLİK MƏKTƏBİ VƏ MÜASİR AZƏRBAYCAN

Azərbaycan dövlətçilik düşüncəsində Heydər Əliyev məktəbi xüsusi yer tutur.
Bu məktəbin əsas anlayışları sırasında dövlətçilik, milli maraqlar, sabitlik, hüquqi dövlət, peşəkar idarəçilik və xalqla dövlət arasında birlik ideyaları dayanır.
Müasir mərhələdə Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafı Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət siyasəti çərçivəsində davam etdirilir.
Adil Əliyevin müxtəlif dövlət vəzifələrində fəaliyyəti də bu dövlətçilik sisteminin müxtəlif institutları daxilində baş vermişdir.
Bu baxımdan onun siyasi portretinin əsas komponentlərindən biri dövlətə sədaqət və idarəçilik məsuliyyətidir.
Lakin elmi-publisistik yanaşma baxımından şəxsin fəaliyyətini qiymətləndirərkən yalnız siyasi ifadələrə deyil, konkret vəzifələrə, fəaliyyət müddətlərinə və sənədləşdirilmiş nəticələrə əsaslanmaq daha doğru metodoloji yanaşmadır.

XIX FƏSİL

LİDERLİK:
VƏZİFƏDƏN ÇOX MƏSULİYYƏT

Liderlik anlayışı yalnız yüksək vəzifə tutmaqla müəyyən edilmir.
Liderlik qərar qəbul etməkdir.
Liderlik məsuliyyət daşımaqdır.
Liderlik çətin məqamda mövqeyini qorumaqdır.
Liderlik kollektivin fəaliyyətini məqsədə yönəltməkdir.
Liderlik, ən başlıcası, insanlara nümunə olmaqdır.
Adil Əliyevin bioqrafiyasında müxtəlif rəhbər vəzifələrin çoxluğu diqqət çəkir: polis strukturlarında rəhbər vəzifələr, Azərbaycan Kikboksinq Federasiyasının prezidenti, parlament sədrinin müavini, Gənclər və idman komitəsinin sədri və Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı.
Bu ardıcıllıq onun idarəçilik fəaliyyətinin geniş spektrini göstərir.

XX FƏSİL

İNSAN, İNTİZAM VƏ İRADƏ

Adil Əliyevin həyat yolunda hərbi məktəbin, polis xidmətinin və idmanın bir araya gəlməsi təsadüfi görünmür.
Bu üç sahənin ortaq xüsusiyyəti intizamdır.
Hərb intizam tələb edir.
Polis xidməti məsuliyyət tələb edir.
İdman iradə tələb edir.
İdarəçilik isə bunların hamısını birləşdirir.
Bu baxımdan Adil Əliyevin bioqrafiyasını xarakterizə edən əsas anlayışlardan biri “özünüidarəetmə”dir.
İnsan əvvəlcə özünü idarə etməyi öyrənir, sonra kollektivə rəhbərlik edir, daha sonra isə daha böyük ictimai məsuliyyət daşıyan vəzifələrə hazırlanır.
Bu, idarəçilik psixologiyasının mühüm prinsiplərindən biridir.

XXI FƏSİL

TƏLTİFLƏR VƏ İCTİMAİ QİYMƏT

Adil Əliyevin bioqrafiyasında qeyd olunan təltif və fəxri göstəricilər onun müxtəlif fəaliyyət sahələrində əldə etdiyi nəticələrin rəsmi qiymətləndirilməsinin nümunələridir.
Bunların sırasında:
“Polis əlaçısı” fəxri adı;
“İgidliyə görə” dövlət mükafatı;
ehtiyatda olan polkovnik hərbi rütbəsi;
“Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)” yubiley medalı;
kikboksinq üzrə veteranlar arasında dünya çempionluğu
kimi göstəricilər xüsusi qeyd edilə bilər.
Bu siyahıya 2026-cı ildə WAKO Beynəlxalq İnkişaf Komitəsinə üzvlük də əlavə olunmuşdur.
Lakin insanın ictimai qiyməti yalnız təltiflərin sayında deyil.
Təltif fəaliyyətin dövlət tərəfindən qiymətləndirilməsidir.
Xalqın hörməti isə gündəlik münasibətlərin nəticəsidir.
Bu iki qiymətləndirmə bir-birindən fərqlidir.

XXII FƏSİL

ADİL ƏLİYEVİN İCTİMAİ-SİYASİ PORTRETİ

Adil Əliyevin ictimai-siyasi portretini bir neçə əsas xüsusiyyətlə ümumiləşdirmək mümkündür:
Birincisi — peşəkarlıq.
Hərbi, hüquqi, siyasi və inzibati təcrübənin bir şəxsin fəaliyyətində birləşməsi onun peşəkar dünyagörüşünü genişləndirmişdir.
İkincisi — davamlı təhsil.
Magistratura, aspirantura və fəlsəfə doktorluğu onun təhsilə münasibətini göstərir.
Üçüncüsü — təşkilatçılıq.
Kikboksinq federasiyasındakı uzunmüddətli rəhbərlik təcrübəsi bunun göstəricilərindən biridir.
Dördüncüsü — parlamentçilik.
Dörd çağırış Milli Məclis deputatlığı və sədr müavini vəzifəsi onun siyasi fəaliyyətinin əsas mərhələlərini təşkil edir.
Beşincisi — dövlət idarəçiliyi.
2024-cü ildən Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinə rəhbərlik etməsi onun fəaliyyətini yerli icra hakimiyyəti müstəvisinə keçirmişdir.

XXIII FƏSİL

ÇOXŞAXƏLİ FƏALİYYƏTİN BİR MƏRKƏZİ:
XALQA XİDMƏT

Adil Əliyevin bioqrafiyasının ayrı-ayrı səhifələrini birləşdirən əsas ideya “xidmət” anlayışıdır.
Hərbi xidmətdə — dövlətə.
Polis xidmətində — qanuna və ictimai təhlükəsizliyə.
Elmi fəaliyyətdə — hüquqi düşüncəyə.
Parlamentdə — seçiciyə və qanunvericiliyə.
İdmanda — gəncliyə və Azərbaycan bayrağına.
İcra hakimiyyətində — rayon sakinlərinə.
Bu müxtəlif fəaliyyət sahələrinin hamısının ortaq nöqtəsi insan və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətdir.
Məhz bu səbəbdən Adil Əliyevin həyat yolunu yalnız siyasi bioqrafiya adlandırmaq kifayət deyil.
Bu, həm də hərbi, hüquqi, elmi, idman və dövlət idarəçiliyi təcrübələrinin kəsişdiyi çoxşaxəli ictimai fəaliyyət tarixidir.

XXIV FƏSİL

ZAMANIN SINAĞINDAN KEÇƏN FƏALİYYƏT

İnsan haqqında ən doğru qiyməti zaman verir.
Vəzifələr dəyişir.
Siyasi mərhələlər dəyişir.
İctimai prioritetlər dəyişir.
Lakin insanın fəaliyyətindən qalan iz daha uzunömürlüdür.
Adil Əliyevin həyatında da müxtəlif mərhələlər bir-birini əvəz edib: gənc zabit, polis əməkdaşı, hüquqşünas, alim, idman təşkilatçısı, deputat, parlament rəhbərliyinin üzvü və icra hakimiyyəti başçısı.
Bu ardıcıllıq bir insanın həyatında müxtəlif dövlət və ictimai institutların necə birləşə bildiyini göstərir.

XXV FƏSİL

NƏTİCƏ:
XALQA XİDMƏTİ HƏYAT MƏRAMINA ÇEVİRƏN ŞƏXSİYYƏT

Adil Abış oğlu Əliyevin həyat yolu XX əsrin sonlarından XXI əsrin ilk onilliklərinə qədər Azərbaycan cəmiyyətində baş verən böyük ictimai-siyasi və institusional dəyişikliklərin fonunda formalaşmışdır.
Onun bioqrafiyasında kənd uşaqlığından hərbi təhsilə, zabitlikdən polis xidmətinə, hüquqşünaslıqdan elmi fəaliyyətə, idman təşkilatçılığından parlamentçiliyə, parlament rəhbərliyindən yerli icra hakimiyyətinə qədər uzanan geniş və çoxşaxəli yol vardır.
Bu yolun hər mərhələsi ayrı-ayrılıqda bir peşə məktəbidir.
Hərbi məktəb — intizam məktəbidir.
Polis xidməti — məsuliyyət məktəbidir.
Elm — düşüncə məktəbidir.
Parlament — siyasi mədəniyyət məktəbidir.
İdman — iradə məktəbidir.
İcra hakimiyyəti — birbaşa vətəndaş məsuliyyəti məktəbidir.
Bu məktəblərin hamısından keçən insanın qarşısında ən böyük sınaq isə qazandığı təcrübəni cəmiyyət üçün faydaya çevirməkdir.
Adil Əliyevin həyatının əsas fəlsəfəsini də məhz bu müstəvidə qiymətləndirmək mümkündür.
Onun dövlət idarəçiliyində, parlament fəaliyyətində, hüquq-mühafizə sistemində, elm və idmanda qazandığı təcrübə bir-birindən ayrı sahələr deyil, onun ictimai portretinin müxtəlif tərəfləridir.
Əslində, dövlətə xidmət bir vəzifə adı deyil.
Xalqa xidmət isə bir şüar deyil.
Bunlar gündəlik fəaliyyət, məsuliyyət, intizam, sədaqət və vicdan tələb edən həyat mövqeyidir.
Adil Əliyevin ömür yolu bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
1969-cu ildə Maxta kəndində başlayan həyat yolu bu gün Azərbaycan dövlət idarəçiliyinin və idman təşkilatçılığının müxtəlif səviyyələrində davam edir.
2024-cü ildə Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin olunması onun dövlət idarəçiliyi fəaliyyətində yeni mərhələ açmış, 2026-cı ildə WAKO-nun Beynəlxalq İnkişaf Komitəsinə üzv təyin edilməsi isə idman sahəsindəki uzunmüddətli fəaliyyətinə beynəlxalq müstəvidə yeni məsuliyyət əlavə etmişdir.
Beləliklə, Adil Əliyevin həyat və fəaliyyətinə dair elmi-ədəbi-publisistik yanaşmanın başlıca nəticəsi budur:
İnsanın həqiqi dəyəri tutduğu vəzifələrin çoxluğu ilə deyil, həmin vəzifələrdə yaratdığı faydanın miqyası ilə ölçülür.
Vəzifə müvəqqətidir.
Ad qalır.
Xidmət qalır.
Əməl qalır.
İnsanların yaddaşında yaranan mənəvi iz qalır.
Azərbaycan dövlətçilik tarixinin gələcək tədqiqatlarında Adil Əliyevin həyat yolu da bu baxımdan müxtəlif istiqamətlər üzrə araşdırılmağa layiq bioqrafik nümunələrdən biri kimi dəyərləndirilə bilər.
Çünki onun ömür yolu yalnız bir insanın şəxsi karyerasından ibarət deyil.
Bu yol hərbçinin intizamını, hüquqşünasın qanuna münasibətini, alimin düşüncə məsuliyyətini, idmançının iradəsini, parlamentarin siyasi təcrübəsini və idarəçinin vətəndaş qarşısındakı məsuliyyətini bir şəxsiyyət portretində birləşdirir.
Və bu portretin ən mühüm sözü, bəlkə də, “xidmət” sözüdür.
Xalqa xidmət.
Dövlətə xidmət.
Vətənə xidmət.
İnsana xidmət.
Çünki tarixdə uzun müddət yaşayan ən böyük vəzifə adı deyil, insanın gördüyü xeyirli işdir.

ADİL ABİŞ OĞLU ƏLİYEVİN HƏYAT VƏ FƏALİYYƏTİNİN XRONOLOGİYASI

1969 — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Maxta kəndində anadan olub.
1987 — Bakı idman təmayüllü internat məktəbini bitirib.
1992 — M.V. Frunze adına Ali Hərbi Dənizçilik Akademiyasını bitirib; həmin ildən idman ustasıdır.
1992–1993 — Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrində zabit kimi xidmət edib.
1994–2005 — Daxili işlər orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışıb.
1998 — DİN-in Polis Akademiyasını bitirib.
2000 — “Polis əlaçısı” adına layiq görülüb və Azərbaycan Kikboksinq Federasiyasının prezidenti seçilib.
2003 — Polis polkovnik-leytenantı rütbəsi alıb.
2004 — Bakı Dövlət Universitetinin magistraturasını bitirib.
2005 — III çağırış Milli Məclisin deputatı seçilib; “İgidliyə görə” dövlət mükafatı ilə təltif edilib.
2009 — MDB Müdafiə və Təhlükəsizlik Komitəsinin sədr müavini olub; kikboksinq üzrə veteranlar arasında dünya çempionu olub.
2010 — BDU-nun aspiranturasını bitirib; IV çağırış Milli Məclis deputatı seçilib.
2012 — “Kütləvi iğtişaş əməlləri ilə mübarizənin cinayət-hüquqi və kriminoloji problemləri” adlı monoqrafiyası çap olunub.
2013 — Hüquq üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi alıb.
2015 — V çağırış Milli Məclis deputatı seçilib.
2020 — VI çağırış Milli Məclisin deputatı, Milli Məclis sədrinin müavini və Gənclər və idman komitəsinin sədri seçilib; ehtiyatda olan polkovnik rütbəsi alıb.
2022 — MDB PA-nın Müdafiə və təhlükəsizlik məsələləri üzrə daimi komissiyasının sədr müavini seçilib.
2023 — “Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)” yubiley medalı ilə təltif edilib.
2024, 8 iyul — Bakı şəhəri Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilib.
2024 — Azərbaycan Kikboksinq Federasiyasının fəxri prezidenti kimi fəaliyyətini davam etdirib.
2026, mart — WAKO-nun Beynəlxalq İnkişaf Komitəsinin üzvü təyin olunub.

SON SÖZ

Adil Əliyevin həyatının ayrı-ayrı səhifələrini bir kitabda birləşdirən əsas fikir sadə, lakin dərin məna daşıyır:
Xalqa xidmət edən ömür zamanın yaddaşında yaşayır.
Bir insanın doğulduğu yer onun başlanğıcıdır.
Aldığı təhsil onun silahıdır.
Peşəsi onun vasitəsidir.
Vəzifəsi onun məsuliyyətidir.
Amma onun tarixdə qalmasını müəyyən edən əsas amil gördüyü işlərin insanlara və dövlətə verdiyi faydadır.
Adil Əliyevin ömür yolunun əsas məğzi də məhz bu müstəvidə görünür:
Vətənə sədaqət, dövlətə xidmət, qanuna hörmət, insanlara diqqət və məsuliyyətli idarəçilik.

Rahib KƏRİMLİ
yazıçı-jurnalist