(Monoqrafik elmi-ədəbi-publisistik OÇERK)

MÜƏLLİF:
Rahib KƏRİMLİ,
yazıçı-jurnalist

ÖN SÖZ

Azərbaycan xalqının tarixində elə şəxsiyyətlər yetişmişdir ki, onların fəaliyyəti yalnız yaşadıqları dövrün deyil, bütövlükdə milli elmin, mədəniyyətin və mənəviyyatın inkişaf tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Belə görkəmli ziyalılardan biri də akademik İsa Həbibbəylidir. O, Azərbaycan filologiyasının, ədəbiyyatşünaslığının və humanitar elmlərinin müasir inkişaf mərhələsini müəyyənləşdirən alimlər sırasında xüsusi yer tutur.
Onun çoxillik elmi fəaliyyəti klassik Azərbaycan ədəbiyyatının yeni elmi metodologiya ilə araşdırılması, XIX–XX əsrlər ədəbi prosesinin sistemli şəkildə öyrənilməsi, mühacirət ədəbiyyatının tədqiqi, müasir ədəbi prosesin elmi təhlili, eləcə də humanitar elmlərin inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Akademik İsa Həbibbəylli yalnız məhsuldar tədqiqatçı deyil, həm də elm təşkilatçısı, pedaqoq, publisist, ictimai xadim və milli-mənəvi dəyərlərin ardıcıl təbliğatçısıdır. Onun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən elmi layihələr, hazırlanmış çoxcildlik nəşrlər, ensiklopediyalar və fundamental tədqiqatlar Azərbaycan elminin inkişafına mühüm töhfə vermişdir.
Bu monoqrafik oçerkdə akademik İsa Həbibbəylinin həyat yolu, elmi yaradıcılığı, təşkilatçılıq fəaliyyəti, dövlətçilik və ictimai xidmətləri, elmi məktəbi və Azərbaycan humanitar elminə verdiyi töhfələr sistemli şəkildə araşdırılır.

GİRİŞ

Hər bir xalqın gələcəyi onun elminin səviyyəsi ilə ölçülür. Elm yalnız bilik mənbəyi deyil, həm də milli yaddaşın, mənəvi sərvətin və dövlətçilik ənənələrinin qoruyucusudur. Azərbaycan xalqı da əsrlər boyu elmə və alimə böyük ehtiram göstərmişdir.
XX və XXI əsrlərin qovşağında Azərbaycan humanitar elminin inkişafında mühüm rol oynamış alimlərdən biri akademik İsa Həbibbəyli olmuşdur. Onun tədqiqatları klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatının öyrənilməsində yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur.
İsa Həbibbəylinin elmi yaradıcılığı təkcə filoloji tədqiqatlarla məhdudlaşmır. O, ədəbiyyat tarixini xalqın ictimai-siyasi inkişafı, milli ideologiyası, maarifçilik hərəkatı və dövlətçilik düşüncəsi ilə vəhdətdə araşdıran alimdir. Bu xüsusiyyət onun əsərlərini humanitar elmin müxtəlif istiqamətlərini birləşdirən fundamental tədqiqatlar səviyyəsinə yüksəltmişdir.
Bu gün Azərbaycan elminin beynəlxalq elmi məkanla inteqrasiyası, klassik irsin yenidən qiymətləndirilməsi, milli ideologiyanın elmi əsaslarının hazırlanması kimi istiqamətlərdə akademik İsa Həbibbəylinin xidmətləri xüsusi qeyd olunur.

I FƏSİL

UŞAQLIQ İLLƏRİ VƏ AİLƏ MÜHİTİ

Görkəmli alimlərin formalaşmasında yaşadıqları mühit, aldıqları ailə tərbiyəsi və ilk təhsil illəri mühüm rol oynayır. Akademik İsa Həbibbəylinin də şəxsiyyət kimi yetişməsində doğulduğu Naxçıvanın zəngin elmi-mədəni mühiti, ailəsində elmə və kitaba verilən yüksək qiymət mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir.
Naxçıvan qədim zamanlardan elm, irfan və maarifçilik ənənələri ilə seçilən Azərbaycan bölgələrindən biridir. Bu torpaq yüzillər boyu görkəmli alimlər, yazıçılar, şairlər, dövlət xadimləri yetişdirmişdir. Belə bir mənəvi mühit gələcək alimin dünyagörüşünün formalaşmasına təsirsiz ötüşməmişdir.
Məktəb illərindən etibarən İsa Həbibbəyli Azərbaycan dili və ədəbiyyatına, tarixə, fəlsəfəyə və ictimai elmlərə böyük maraq göstərmişdir. O, klassik Azərbaycan ədəbiyyatını mütaliə edir, xalq yaradıcılığı nümunələrini öyrənir, milli tarixə dair əsərləri diqqətlə oxuyurdu.
Hələ yeniyetmə yaşlarında kitab onun ən yaxın dostuna çevrilmişdi. Mütaliə onun düşüncə tərzini zənginləşdirir, milli kimliyə bağlılığını möhkəmləndirir və gələcək elmi fəaliyyətinin əsaslarını formalaşdırırdı.

ALİ TƏHSİL VƏ ELMİ FƏALİYYƏTƏ İLK ADDIMLAR

Orta məktəbi müvəffəqiyyətlə başa vurduqdan sonra İsa Həbibbəyli ali təhsilini filologiya sahəsində davam etdirmişdir. Tələbəlik illərində o, yalnız dərslərlə kifayətlənməmiş, elmi araşdırmalara da xüsusi maraq göstərmişdir.
Universitet auditoriyalarında qazandığı nəzəri bilikləri kitabxanalarda apardığı araşdırmalarla zənginləşdirən gənc tədqiqatçı Azərbaycan klassiklərinin yaradıcılığına dair ilk elmi məqalələrini yazmağa başlamışdır.
Müəllimləri onun dərin mütaliəsini, analitik təfəkkürünü və tədqiqatçılıq bacarığını yüksək qiymətləndirirdilər. Hələ tələbəlik illərində onun gələcəyin tanınmış alimlərindən biri olacağına böyük ümid bəslənirdi.
Ali məktəbi bitirdikdən sonra elmi fəaliyyətini davam etdirən İsa Həbibbəyli aspirantura təhsili almış, ardınca namizədlik və doktorluq dissertasiyalarını uğurla müdafiə etmişdir.
Onun ilk elmi araşdırmaları Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf mərhələlərinin öyrənilməsinə həsr olunmuş və elmi ictimaiyyət tərəfindən maraqla qarşılanmışdır.

ELMİ DÜNYAGÖRÜŞÜNÜN FORMALAŞMASI

İsa Həbibbəylinin elmi fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri hadisələrə yalnız filoloji deyil, həm də tarixi, fəlsəfi və ictimai baxımdan yanaşması olmuşdur.
O hesab edirdi ki, ədəbiyyatı onu yaradan xalqın tarixindən, ictimai həyatından və milli düşüncə sistemindən ayrı öyrənmək mümkün deyil.
Məhz buna görə onun sonrakı tədqiqatlarında ədəbiyyat, tarix, fəlsəfə və mədəniyyət bir-birini tamamlayan elmi istiqamətlər kimi təqdim edilir.
Bu yanaşma sonralar Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yeni metodoloji istiqamətin formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir.
Beləliklə, gənc yaşlarından elmə bağlanan İsa Həbibbəyli uzun illər davam edən gərgin zəhməti, geniş mütaliəsi və elmi prinsipiallığı sayəsində Azərbaycan filologiyasının aparıcı nümayəndələrindən birinə çevrilmişdir.

II FƏSİL

ELMİ FƏALİYYƏTİNİN YENİ MƏRHƏLƏSİ VƏ AZƏRBAYCAN FİLOLOGİYASINDA ÖZÜNƏMƏXSUS MÖVQEYİ

Hər bir böyük alimin yaradıcılıq yolunda elə bir mərhələ gəlir ki, artıq o, yalnız ayrı-ayrı problemlərin tədqiqatçısı deyil, bütöv bir elmi istiqamətin formalaşdırıcısı kimi çıxış edir. Akademik İsa Həbibbəylinin fəaliyyəti də məhz bu xüsusiyyəti ilə seçilir.
Onun elmi araşdırmaları
Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif dövrlərini vahid tarixi inkişaf xətti üzrə öyrənməyə yönəlmişdir. Ədəbiyyat tarixini ictimai fikir, milli ideologiya və mədəni inkişafla qarşılıqlı əlaqədə araşdırması alimə Azərbaycan filologiyasında özünəməxsus yer qazandırmışdır.
İsa Həbibbəyli klassik irsin tədqiqində yalnız mətnin bədii xüsusiyyətlərini deyil, həm də müəllifin yaşadığı dövrün ictimai-siyasi mühitini, milli düşüncə sistemini və ideya istiqamətlərini araşdırmışdır. Bu metodoloji yanaşma onun elmi əsərlərinin əsas fərqləndirici cəhətlərindən biridir.

AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATŞÜNASLIĞINA GƏTİRDİYİ YENİLİKLƏR

Akademik İsa Həbibbəylinin elmi fəaliyyətində mühüm yer tutan istiqamətlərdən biri Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin yeni elmi prinsiplər əsasında sistemləşdirilməsidir.
Onun araşdırmalarında XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində yaranmış milli oyanış, maarifçilik hərəkatı, romantizm, realizm və satirik ədəbiyyat bütöv tarixi proses kimi təhlil edilir.
Alim göstərir ki, Azərbaycan ədəbiyyatı yalnız bədii söz sənəti deyil, həm də xalqın milli yaddaşı, azadlıq arzusu və dövlətçilik düşüncəsinin ifadəsidir.
Bu baxımdan onun əsərləri müasir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının metodoloji əsaslarının zənginləşməsinə mühüm töhfə vermişdir.

KLASSİK İRSİN TƏDQİQİNDƏ ELMİ KONSEPSİYASI

İsa Həbibbəylinin yaradıcılığında klassik Azərbaycan ədəbiyyatının öyrənilməsi xüsusi yer tutur. O, klassik irsi yalnız keçmişin ədəbi hadisəsi kimi deyil, müasir milli düşüncənin mənəvi dayağı kimi qiymətləndirir.
Alimin fikrincə, klassik irs xalqın tarixi yaddaşını yaşadır, milli kimliyi qoruyur və gələcək nəsillərin mənəvi tərbiyəsində mühüm rol oynayır.
Bu baxımdan onun tədqiqatlarında klassiklərin irsi müasir elmi metodologiya ilə yenidən dəyərləndirilmiş, onların Azərbaycan və ümumtürk mədəniyyətində tutduğu yer əsaslandırılmışdır.

CƏLİL MƏMMƏDQULUZADƏ İRSİNİN TƏDQİQATÇISI

Akademik İsa Həbibbəylinin elmi fəaliyyətində görkəmli yazıçı yaradıcılığının araşdırılması xüsusi yer tutur.
Onun tədqiqatlarında Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığı milli oyanış hərəkatının mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilir. Yazıçının satirası, publisistikası və dramaturgiyası Azərbaycan ictimai fikrinin inkişafı ilə əlaqədə araşdırılır.
Alim göstərir ki, Cəlil Məmmədquluzadənin əsərlərində yalnız dövrün sosial problemləri deyil, xalqın milli özünüdərki, maariflənməsi və azadlıq idealları da öz əksini tapmışdır.

AZƏRBAYCAN ROMANTİZMİNƏ YENİ BAXIŞ

İsa Həbibbəyli Azərbaycan romantizminin öyrənilməsində də mühüm xidmətlər göstərmişdir.
Onun fikrincə, romantizm yalnız ədəbi cərəyan deyil, həm də milli azadlıq ideyalarının bədii ifadə forması olmuşdur.
Bu konsepsiya romantik şair və yazıçıların yaradıcılığının yeni aspektdən qiymətləndirilməsinə imkan yaratmışdır.

ELMİ ÜSLUBUNUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Akademik İsa Həbibbəylinin əsərlərinin əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
zəngin arxiv materiallarından istifadə;
müqayisəli elmi təhlil;
obyektiv elmi mövqe;
milli maraqlara söykənən metodologiya;
tarixi proseslərin sistemli araşdırılması;
aydın və elmi cəhətdən əsaslandırılmış dil.
Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərini yalnız filoloqlar üçün deyil, tarixçilər, filosoflar və mədəniyyətşünaslar üçün də dəyərli mənbəyə çevirmişdir.

ELMİ MƏKTƏBİN FORMALAŞMASI

Hər bir böyük alimin ən qiymətli əsəri yalnız yazdığı kitablar deyil, yetişdirdiyi alimlərdir.
Akademik İsa Həbibbəylinin rəhbərliyi altında çoxsaylı dissertasiyalar müdafiə olunmuş, Azərbaycan filologiyasının müxtəlif istiqamətləri üzrə yeni tədqiqatçılar yetişmişdir.
Bu gün onun elmi məktəbinin nümayəndələri ölkənin müxtəlif ali məktəblərində və elmi-tədqiqat müəssisələrində uğurla fəaliyyət göstərirlər.
Beləliklə, akademik İsa Həbibbəyli təkcə görkəmli tədqiqatçı deyil, həm də Azərbaycan elminin davamlı inkişafını təmin edən böyük elmi məktəbin banilərindən biri kimi qiymətləndirilir.

III FƏSİL

ELM TƏŞKİLATÇISI VƏ MİLLİ ELM SİYASƏTİNİN MEMARI

Akademik İsa Həbibbəylinin çoxşaxəli fəaliyyətində elmi təşkilatçılıq xüsusi yer tutur. Onun həyat yoluna nəzər saldıqda aydın görünür ki, o, yalnız məhsuldar tədqiqatçı kimi deyil, həm də böyük elmi kollektivləri uğurla idarə edən, yeni layihələrə istiqamət verən və Azərbaycan elminin inkişaf strategiyasının formalaşdırılmasında iştirak edən alim kimi tanınmışdır.
Onun elmi-təşkilati fəaliyyəti uzun illər ərzində ali məktəb mühitində və sonralar Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında davam etmiş, elm və təhsilin inteqrasiyasına, gənc alimlərin yetişdirilməsinə və humanitar elmlərin inkişafına yönəlmişdir.

NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİNDƏ FƏALİYYƏT

İsa Həbibbəyli uzun illər Naxçıvan Dövlət Universiteti ilə bağlı olmuşdur. Burada müəllim, kafedra əməkdaşı, elmi rəhbər, elmi işlər üzrə prorektor kimi müxtəlif vəzifələrdə çalışmış, 1996–2013-cü illərdə universitetin rektoru olmuşdur. Bu dövrdə universitetin maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi, beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi və elmi fəaliyyətinin inkişafı istiqamətində mühüm işlər görülmüşdür.
Universitetdə yeni ixtisasların açılması, elmi konfransların təşkili, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi və gənc alimlərin dəstəklənməsi həmin dövrün səciyyəvi xüsusiyyətlərindən olmuşdur.

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASINDA FƏALİYYƏTİ

İsa Həbibbəyli 2001-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü, 2003-cü ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir. Sonrakı illərdə Akademiyanın rəhbərliyində müxtəlif məsul vəzifələrdə çalışmış, 2022-ci ildə AMEA-nın prezidenti seçilmişdir.
Onun rəhbərliyi dövründə Akademiyada elmi idarəetmənin müasirləşdirilməsi, elmi nəticələrin beynəlxalq elmi bazalarda görünürlüğünün artırılması, gənc tədqiqatçıların dəstəklənməsi və elm–təhsil əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi əsas istiqamətlərdən biri olmuşdur.
Akademik İsa Həbibbəyli dəfələrlə vurğulamışdır ki, müasir dövrdə elmin inkişafı beynəlxalq əməkdaşlıq, rəqəmsallaşma və yüksək keyfiyyətli elmi nəşrlər olmadan mümkün deyil.

NİZAMİ GƏNCƏVİ ADINA ƏDƏBİYYAT İNSTİTUTUNDA FƏALİYYƏTİ

İsa Həbibbəyli uzun illər Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutuna rəhbərlik etmişdir. İnstitutun fəaliyyəti dövründə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin müxtəlif mərhələlərinə dair fundamental tədqiqatlar hazırlanmış, çoxcildlik akademik nəşrlər həyata keçirilmiş, klassik irsin öyrənilməsi istiqamətində yeni layihələr reallaşdırılmışdır.
Bu institut yalnız elmi araşdırmaların aparıldığı mərkəz deyil, həm də Azərbaycan filologiyasının yeni nəslinin yetişdiyi nüfuzlu elmi məktəb kimi inkişaf etmişdir.

ELMİ MƏKTƏBİN BANİSİ

Hər böyük alim özündən sonra yalnız kitablar deyil, həm də insanlar yetişdirir.
İsa Həbibbəylinin rəhbərliyi altında çoxsaylı magistrlər, doktorantlar və dissertantlar elmi fəaliyyətə başlamış, onların bir qismi sonralar tanınmış alim və müəllim kimi formalaşmışdır. Bu baxımdan onun yaratdığı elmi məktəb müasir Azərbaycan filologiyasının inkişafında mühüm rol oynayır.
Elmi rəhbər kimi o, gənclərə yalnız tədqiqat metodlarını deyil, elmi dürüstlük, mənbələrlə işləmək bacarığı və milli elmi ənənələrə bağlılığı da aşılamışdır.
Əsas tədqiqat istiqamətləri
Akademik İsa Həbibbəylinin elmi irsi bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir:
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin dövrləşdirilməsi;
XIX–XX əsr ədəbi prosesi;
maarifçilik və realizm;
romantizm;
mühacirət ədəbiyyatı;
istiqlal düşüncəsinin ədəbiyyatda təzahürü;
klassik irsin müasir metodologiya ilə araşdırılması;
müasir ədəbi proses və ədəbi tənqid.
Bu istiqamətlər üzrə yazdığı monoqrafiyalar və məqalələr Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm istinad mənbələri hesab olunur.

ELMİ İRSİNİN ƏSAS XÜSUSİYYƏTLƏRİ

İsa Həbibbəylinin elmi yaradıcılığını səciyyələndirən başlıca cəhətlər bunlardır:
tarixi faktlara söykənən obyektiv təhlil;
zəngin arxiv və mənbə bazası;
müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq yanaşması;
milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq;
müasir elmi metodologiyanın tətbiqi;
aydın, sistemli və arqumentli elmi üslub.
Məhz bu xüsusiyyətlər onun əsərlərini uzun illər aktual saxlayan əsas amillərdən biridir.

ALİM VƏ VƏTƏNDAŞ

İsa Həbibbəyli fəaliyyətində alim məsuliyyəti ilə vətəndaş mövqeyini vəhdətdə görən ziyalılardandır. Onun fikrincə, elmin əsas məqsədi yalnız yeni bilik yaratmaq deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi inkişafına, milli özünüdərkin möhkəmlənməsinə və dövlətçilik ənənələrinin qorunmasına xidmət etməkdir.
Bu baxımdan onun elmi irsi Azərbaycan humanitar fikrinin inkişaf tarixində mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər.

IV FƏSİL

AKADEMİK İSA HƏBİBBƏYLİNİN ELMİ İRSİ, FUNDAMENTAL ƏSƏRLƏRİ VƏ İCTİMAİ-SİYASİ FƏALİYYƏTİ

FUNDAMENTAL ELMİ İRS

Akademik İsa Həbibbəyli müasir Azərbaycan filologiyasının ən məhsuldar tədqiqatçılarından biridir. Onun elmi yaradıcılığı uzun illər ərzində formalaşaraq Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının mühüm istiqamətlərini əhatə etmişdir. Müxtəlif mənbələrdə onun onlarla kitab, monoqrafiya, dərs vəsaiti və minlərlə elmi-publisistik məqalənin müəllifi olduğu göstərilir.
Alimin tədqiqatları əsasən aşağıdakı istiqamətləri əhatə edir:
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin dövrləşdirilməsi;
XIX–XXI əsr Azərbaycan ədəbi prosesi;
ədəbi cərəyanlar və ədəbi məktəblər;
maarifçilik və milli intibah;
romantizm və realizm;
satira və "Molla Nəsrəddin" ədəbi mühiti;
mühacirət ədəbiyyatı;
müasir ədəbi proses və ədəbi tənqid;
türk xalqları ədəbiyyatları arasında qarşılıqlı əlaqələr.
Bu istiqamətlər üzrə yazdığı əsərlər Azərbaycan filologiyasında istinad olunan elmi mənbələr sırasında yer alır.

CƏLİL MƏMMƏDQULUZADƏ İRSİNİN TƏDQİQİNDƏ XİDMƏTLƏRİ

İsa Həbibbəylinin elmi fəaliyyətində xüsusi yer tutan istiqamətlərdən biri Cəlil Məmmədquluzadə irsinin araşdırılmasıdır.
Onun doktorluq dissertasiyası "Cəlil Məmmədquluzadə: mühiti və müasirləri" mövzusuna həsr edilmişdir və bu istiqamətdə sonralar da geniş araşdırmalar aparmışdır.
Alim Cəlil Məmmədquluzadəni yalnız böyük yazıçı kimi deyil, milli özünüdərk ideyalarının daşıyıcısı, ictimai fikir tariximizin görkəmli nümayəndəsi kimi qiymətləndirir.
Onun araşdırmalarında "Molla Nəsrəddin" məktəbi Azərbaycan milli ideologiyasının formalaşmasında mühüm mərhələ kimi elmi əsaslarla təhlil edilir.

KLASSİK AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATINA YENİ BAXIŞ

Akademik İsa Həbibbəyli klassik Azərbaycan ədəbiyyatının öyrənilməsində yeni metodoloji yanaşmalar tətbiq etmişdir.
Onun araşdırmalarında Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, Hüseyn Cavid, Cəfər Cabbarlı, Mirzə Ələkbər Sabir və digər klassiklərin yaradıcılığı müasir elmi konsepsiyalar əsasında dəyərləndirilmişdir.
Alim göstərir ki, klassik irs yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də müasir milli kimliyin mənəvi dayağıdır.

AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI TARİXİNİN DÖVRLƏŞDİRİLMƏSİ

İsa Həbibbəylinin ən mühüm elmi xidmətlərindən biri Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin dövrləşdirilməsi konsepsiyasının işlənib hazırlanmasıdır.
Bu konsepsiya ədəbi inkişaf mərhələlərinin tarixi hadisələr, ictimai fikir və mədəni proseslərlə qarşılıqlı əlaqədə öyrənilməsinə əsaslanır. Bu yanaşma müasir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında geniş tətbiq olunan elmi istiqamətlərdən biri hesab edilir.

MİLLİ MƏCLİSDƏ FƏALİYYƏTİ

Akademik İsa Həbibbəyli elmi fəaliyyətlə yanaşı, ictimai-siyasi sahədə də fəal iştirak etmişdir.
O, müxtəlif çağırışlarda Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı olmuş, elm, təhsil və mədəniyyət sahələrinə aid qanunvericilik təşəbbüslərində iştirak etmişdir. Həmçinin Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinə rəhbərlik etmiş, elmi siyasətin və ali təhsilin inkişafına yönəlmiş müzakirələrdə fəal rol oynamışdır.
Onun parlament fəaliyyəti göstərir ki, elm və dövlət idarəçiliyi bir-birini tamamlayan sahələrdir və elmi bilik cəmiyyətin inkişafına xidmət etməlidir.

BEYNƏLXALQ ELMİ ƏLAQƏLƏR

Akademik İsa Həbibbəylinin fəaliyyəti Azərbaycan hüdudlarından kənarda da tanınır.
O, Türkiyə, Rusiya, Fransa, Çin, Cənubi Koreya, İran, Macarıstan, Polşa və digər ölkələrdə keçirilən beynəlxalq konfranslarda Azərbaycan elmini və ədəbiyyatını təmsil etmişdir. Əsərləri müxtəlif dillərdə nəşr olunmuş, beynəlxalq elmi qurumların üzvü seçilmişdir.
Bu əlaqələr Azərbaycan humanitar elminin dünya elmi məkanına inteqrasiyasında mühüm rol oynamışdır.

DÖVLƏT TƏLTİFLƏRİ VƏ FƏXRİ ADLARI

Akademik İsa Həbibbəylinin çoxillik fəaliyyəti dövlət və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.
O, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülmüş, "Şöhrət" və "Şərəf" ordenləri, həmçinin I dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir. Bundan əlavə, Türkiyə və digər ölkələrin elmi-mədəni qurumlarının müxtəlif mükafat və medallarına layiq görülmüşdür.
Bu təltiflər alimin yalnız şəxsi nailiyyətlərinin deyil, bütövlükdə Azərbaycan elminə verdiyi töhfələrin qiymətləndirilməsinin ifadəsidir.

ELMİ İRSİNİN ƏBƏDİLİYİ

Elm insan ömründən uzun yaşayır.
Akademik İsa Həbibbəylinin yaratdığı zəngin elmi irs, yetişdirdiyi tədqiqatçılar, rəhbərlik etdiyi elmi layihələr və irəli sürdüyü konsepsiyalar gələcək nəsillər üçün mühüm elmi məktəb rolunu oynayacaqdır.
Onun fəaliyyəti göstərir ki, alim yalnız kitab yazan tədqiqatçı deyil, həm də xalqın milli yaddaşını qoruyan, gələcəyini düşünən və elmin inkişafına istiqamət verən ziyalıdır.
Bu mənada İsa Həbibbəyllinin adı Azərbaycan humanitar elminin inkişaf tarixində xüsusi ehtiramla çəkilən görkəmli alimlər sırasında daim yaşayacaqdır.

V FƏSİL

AKADEMİK İSA HƏBİBBƏYLİ – MÜASİR AZƏRBAYCAN ELMİNİN MƏNƏVİ SÜTUNLARINDAN BİRİ

ALİM ŞƏXSİYYƏTİNİN MƏNƏVİ PORTRETİ

Hər bir görkəmli alimin böyüklüyü yalnız yazdığı kitabların sayı ilə deyil, yetişdirdiyi elmi məktəb, formalaşdırdığı düşüncə sistemi və cəmiyyətə təsiri ilə ölçülür. Akademik İsa Həbibbəyli də məhz bu mənada müasir Azərbaycan humanitar elminin aparıcı simalarından biridir.
Onun çoxillik fəaliyyəti göstərir ki, elm yalnız peşə deyil, həm də vətəndaşlıq mövqeyi, mənəvi məsuliyyət və milli xidmət missiyasıdır. O, elmi araşdırmalarında Azərbaycançılıq ideyasını, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını və klassik irsin müasir baxışla öyrənilməsini əsas istiqamətlərdən biri kimi inkişaf etdirmişdir.

AZƏRBAYCAN ELMİNİN İNKİŞAFINDAKI ROLU

Akademik İsa Həbibbəyli uzun illər ərzində ali təhsil, akademik elm və ictimai fəaliyyət sahələrini bir-biri ilə əlaqələndirmişdir. Onun rəhbərliyi və iştirakı ilə həyata keçirilən elmi layihələr, çoxcildlik nəşrlər və tədqiqat proqramları Azərbaycan filologiyasının inkişafına mühüm töhfələr vermişdir.
2022-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası-nın prezidenti seçilməsi onun uzun illər ərzində qazandığı elmi nüfuzun və təşkilatçılıq təcrübəsinin göstəricisidir. Bu vəzifədə o, elmin beynəlxalq inteqrasiyası, gənc tədqiqatçıların dəstəklənməsi və elmi idarəetmənin müasirləşdirilməsi istiqamətlərinə xüsusi diqqət yetirmişdir.

ƏSƏRLƏRİNİN ƏHƏMİYYƏTİ

İsa Həbibbəylinin elmi irsi Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif dövrlərini əhatə edir. Xüsusilə romantizm, realizm, Cəlil Məmmədquluzadə irsi, XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı, ədəbi tənqid və ədəbiyyat tarixinin dövrləşdirilməsi istiqamətindəki araşdırmaları elmi ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.
Onun nəşr olunmuş əsərləri arasında "Romantik lirikanın imkanları", "Cəlil Məmmədquluzadə", "Cəlil Məmmədquluzadə: mühiti və müasirləri", "Ədəbi-tarixi yaddaş və müasirlik", "Nuhçıxandan Naxçıvana", "Şəhriyar dünyası" və digər kitablar xüsusi yer tutur. Bu əsərlər Azərbaycanda olduğu kimi, Türkiyə və digər ölkələrdə də nəşr edilmişdir.

ELMİ MƏKTƏBİ

Akademik İsa Həbibbəyli uzun illər ərzində doktorant və dissertantlara rəhbərlik etmiş, Azərbaycan filologiyası üzrə yeni alimlər nəslinin formalaşmasına töhfə vermişdir. Onun rəhbərliyi altında müdafiə olunmuş dissertasiyalar Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin müxtəlif istiqamətlərini əhatə etmiş və milli filoloji elmin inkişafına xidmət etmişdir.

DÖVLƏT VƏ BEYNƏLXALQ MÜKAFATLAR

Akademik İsa Həbibbəylinin çoxillik elmi və ictimai fəaliyyəti dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O, "Əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülmüş, "Şöhrət", "Şərəf" və I dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordenləri ilə təltif edilmişdir. Bundan əlavə, müxtəlif beynəlxalq elmi qurumların mükafat və fəxri adlarına layiq görülmüşdür.

NƏTİCƏ

Akademik İsa Həbibbəyli müasir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafına mühüm töhfələr vermiş görkəmli alim, məhsuldar tədqiqatçı, nüfuzlu elm təşkilatçısı, pedaqoq və ictimai xadimdir. Onun elmi irsi yalnız bugünkü nəsil üçün deyil, gələcək tədqiqatçılar üçün də etibarlı mənbə olaraq qalacaqdır.
Azərbaycan ədəbiyyatının elmi şəkildə öyrənilməsi, klassik irsin qorunması, milli ədəbi fikrin dünya elmi məkanına çıxarılması və humanitar elmlərin inkişafı sahəsində gördüyü işlər akademik İsa Həbibbəylinin adını Azərbaycan elm tarixində əbədi yaşadacaqdır.
Onun həyat yolu göstərir ki, elmə sədaqət, vətənə xidmət və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq bir alimin ən böyük mənəvi sərvətidir. Bu baxımdan akademik İsa Həbibbəyli həm zəngin elmi irsi, həm də yüksək ziyalı mövqeyi ilə Azərbaycan elminin və mədəniyyətinin inkişaf tarixində seçilən şəxsiyyətlərdən biri kimi dəyərləndirilir.

***

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏSAS MƏNBƏLƏR :

1. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası – İsa Həbibbəylinin tərcümeyi-halı
2. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi – İsa Həbibbəyli haqqında məlumat
3. Akademik İsa Həbibbəyli haqqında biblioqrafik məlumat
4. İsa Həbibbəyli. Cəlil Məmmədquluzadə: mühiti və müasirləri.
5. İsa Həbibbəyli. Ədəbi-tarixi yaddaş və müasirlik.
6. İsa Həbibbəyli. Romantik lirikanın imkanları.
7. İsa Həbibbəyli. Nuhçıxandan Naxçıvana.
8. İsa Həbibbəyli. Şəhriyar dünyası.

Rahib KƏRİMLİ,
yazıçı-jurnalist