Mürtəza Bünyadlı
Siyasi şərhçi
Rusiyanın dizel yanacağı ixracına tətbiq edilən sanksiyaların müvəqqəti yumşaldılması və ya dayandırılması təkcə enerji bazarı ilə bağlı qərar deyil. Bu addım ABŞ-ın Ukrayna müharibəsinə yanaşmasını, Vaşinqtonun Moskva ilə danışıqlardakı manevr imkanlarını, Kiyevin hərbi strategiyasını və Avropanın enerji təhlükəsizliyini eyni vaxtda əhatə edən mürəkkəb geosiyasi proses kimi təhlil edilməlidir.
Burada əsas sual ondan ibarətdir ki, Tramp administrasiyası enerji qiymətlərini sabitləşdirmək naminə Rusiyaya iqtisadi nəfəs verirsə, bu, Moskvanı sülhə yaxınlaşdıracaq, yoxsa Kremlə müharibəni davam etdirmək üçün əlavə imkan yaradacaq?
Tramp Putinə enerji qapısını açdı: Moskva güclənir, Kiyev təzyiq altında qalır
Rusiyanın dizel yanacağına tətbiq edilən sanksiyaların aprelədək yumşaldılması, Tramp-Putin telefon danışığı və Mayami danışıqlarında gündəmə gətirilən yeni ərazi təklifləri Ukrayna müharibəsinin diplomatik mənzərəsini dəyişə biləcək hadisələrdir. Vaşinqton enerji bazarını sabitləşdirməyə çalışır, Moskva iqtisadi manevr imkanları əldə edir, Kiyev isə öz hərbi strategiyası ilə ABŞ-ın siyasi və iqtisadi maraqları arasında yaranan ziddiyyətlə üzləşir.
Enerji böhranı Vaşinqtonun siyasi hesablamalarını dəyişir
ABŞ Prezidenti Donald Trampın Vladimir Putinlə telefon danışığından sonra Rusiyadan dizel yanacağı tədarükünə yaşıl işıq yandırması ilk baxışdan enerji bazarındakı çatışmazlığın aradan qaldırılmasına yönəlmiş iqtisadi qərar təsiri bağışlayır. Lakin hadisələrin arxasında daha mürəkkəb geosiyasi hesablamalar dayanır.
“Axios”un məlumatına görə, Tramp administrasiyasının bu qərarı Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına hücumları dayandırmaq barədə Vaşinqtonun tələblərini qəbul etməməsi ilə də əlaqələndirilir. ABŞ rəsmisinin iddiasına əsasən, bu zərbələr yanacaq bazarındakı gərginliyi artırır və Amerika istehlakçılarına mənfi təsir göstərir. Bununla belə, qərarın arxasında yalnız Kiyevə narazılıq deyil, qlobal enerji təchizatındakı problemlər və ABŞ-ın daxili siyasi maraqları da dayanır.
Yaxın Şərqdəki müharibənin yaratdığı logistika problemləri, Hörmüz boğazı ətrafındakı risklər, neft emalı güclərinin azalması və Rusiyanın dizel ixracına qoyduğu məhdudiyyətlər qlobal bazarda yanacaq çatışmazlığını dərinləşdirib. “Reuters”in oktyabrın 5-də dərc etdiyi təhlildə də vurğulanır ki, mövcud böhranın əsas səbəblərindən biri təkcə xammalın həcmi deyil, onun daşınması, sığortalanması və emalı ilə bağlı çətinliklərdir.
Belə şəraitdə Tramp administrasiyası üçün Rusiya ilə enerji sövdələşməsi iqtisadi zərurət, daxili siyasi hesab və diplomatik manevr vasitəsinin birləşməsidir.
Noyabrda keçiriləcək aralıq seçkilər ərəfəsində yanacağın bahalaşması Ağ Ev üçün əlavə siyasi təzyiq yaradır. Dizel qiymətləri kənd təsərrüfatından yükdaşımalaradək geniş sahələrə təsir edir, nəticədə ərzaq və digər istehlak məhsullarının maya dəyəri də yüksələ bilir.
Tramp administrasiyası bu baxımdan seçicilərə enerji qiymətlərini aşağı salmaq qabiliyyətini nümayiş etdirmək istəyir. Rusiyadan əlavə tədarük isə bunun üçün istifadə edilən vasitələrdən biridir. Ancaq burada mühüm məqam var: siyasi baxımdan tez nəticə əldə etmək istəyi ilə qlobal enerji bazarındakı struktur problemlərin həlli eyni şey deyil.
Sanksiyaların aprelədək yumşaldılması nəyi dəyişəcək?
T
ramp Putinlə danışığından sonra Rusiyanın ABŞ və dünya bazarlarına əlavə dizel tədarük edəcəyini açıqlayıb. Onun elanına əsasən, ilkin mərhələdə 300 min tondan çox yanacaq, noyabrda əlavə 500 min ton, sonrakı mərhələdə isə daha 1 milyon ton tədarük nəzərdə tutulur.
Bu qərarın üç əsas nəticəsi ola bilər.
Birincisi, əlavə yanacaq təklifi bazarda qiymətlərin artımını müəyyən qədər cilovlaya bilər. Lakin bunun miqyası tədarükün real həcminə, çatdırılma sürətinə və logistika imkanlarına bağlıdır. ABŞ və dünya bazarlarının ümumi tələbatı ilə müqayisədə elan edilən həcmlərin qiymətləri kəskin şəkildə aşağı salacağına dair əminlik yoxdur.
İkincisi, Rusiya əlavə ixrac gəlirləri əldə etmək imkanı qazanır. Bu, xüsusilə Ukraynanın hücumları nəticəsində neft emalı infrastrukturunun zərər gördüyü və Moskvanın daxili yanacaq təminatında problemlərlə üzləşdiyi şəraitdə əhəmiyyətlidir.
Üçüncüsü, sanksiyaların siyasi məqsədlərə uyğun olaraq yumşaldılması presedenti yaranır. Əgər Vaşinqton enerji qiymətlərini sabitləşdirmək üçün Moskva ilə belə razılaşmaya gedirsə, gələcəkdə digər iqtisadi məhdudiyyətlərin də danışıqlar predmetinə çevrilməsi ehtimalı artır.
Bununla belə, sanksiyaların müvəqqəti yumşaldılması bütün məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması demək deyil. Təsirin miqyası konkret lisenziyanın şərtlərindən, əməliyyatların əhatəsindən və müddətindən asılı olacaq.
Putin iqtisadi güzəşti diplomatik üstünlüyə çevirə biləcəkmi?
Moskva üçün məsələnin ən mühüm tərəfi təkcə dizel satışından əldə ediləcək gəlir deyil. Kreml bu qərarı Qərbin Rusiya ilə münasibətlərində iqtisadi maraqların yenidən ön plana çıxmasının göstəricisi kimi təqdim edə bilər.
Müharibənin əvvəlində Qərbin əsas strategiyalarından biri Rusiyanın enerji gəlirlərini məhdudlaşdırmaqla onun hərbi imkanlarını zəiflətmək idi. İndi isə ABŞ administrasiyası enerji bazarındakı gərginlik səbəbindən Rusiya ilə müəyyən əməkdaşlığa gedir.
Bu, Moskvanın əlini danışıqlarda müəyyən qədər gücləndirə bilər. Çünki Rusiya enerji təchizatını yalnız kommersiya fəaliyyəti deyil, həm də diplomatik təsir vasitəsi kimi istifadə etmək imkanını saxlayır. Lakin burada bir fərqi nəzərdən qaçırmaq olmaz: iqtisadi güzəşt avtomatik olaraq strateji qələbə demək deyil.
Rusiya əlavə gəlir əldə etsə də, müharibənin maliyyə xərcləri, hərbi itkilər, texnoloji məhdudiyyətlər və uzunmüddətli iqtisadi təzyiqlər qalır. Üstəlik, ABŞ-ın enerji tədarükünə icazə verməsi Vaşinqtonun Moskvanın bütün siyasi və hərbi tələblərini qəbul etməsi anlamına gəlmir.
Əsas məsələ bu güzəştin qarşılığında Rusiyanın nə verəcəyidir. Əgər Moskva real atəşkəsə, enerji infrastrukturuna hücumların dayandırılmasına və yoxlanıla bilən öhdəliklərə razılaşarsa, enerji sövdələşməsi diplomatik nəticə yarada bilər. Əks halda, qərar Rusiyaya əlavə iqtisadi imkan verən, lakin müharibənin gedişini dəyişməyən müvəqqəti razılaşma olaraq qala bilər.
Ukrayna niyə narazıdır: məsələ yalnız dizel deyil
Kiyevin etirazı başadüşüləndir: Ukrayna Rusiya hərbi maşınının maliyyələşməsini çətinləşdirmək üçün Moskvanın neft emalı və enerji infrastrukturuna zərbələr endirir. Vaşinqton isə bu zərbələrin yanacaq qiymətlərinə təsirini əsas gətirərək Kiyevdən hücumları dayandırmağı tələb edir.
Zelenski Rusiyanın Ukrayna elektrik stansiyalarına hücumları dayandıracağı təqdirdə neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmağa hazır olduğunu bildirib. Ancaq ABŞ rəsmisinin “Axios”-a verdiyi məlumata görə, Tramp bu qarşılıqlı yanaşmanı qəbul etməyib və Ukraynanın hücumları birtərəfli dayandırmasını istəyib. Bu məlumat ABŞ tərəfinin mövqeyidir; Kiyevin hadisələrə münasibəti isə fərqlidir.
Zelenski qərarı ədalətsiz, “Putinə ad günü hədiyyəsi” adlandıraraq sanksiyaların davamlı gərginliyin azaldılması ilə əlaqələndirilməli olduğunu vurğulayıb. Bu ziddiyyət Ukrayna müharibəsində yeni mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən birini üzə çıxarır: ABŞ üçün enerji qiymətləri və daxili iqtisadi sabitlik, Ukrayna üçün isə hərbi müqavimət və təhlükəsizlik məsələləri ön plandadır.
Vaşinqtonun Kiyevlə kəşfiyyat məlumatlarını paylaşmağı dayandırmaqla hədələdiyi barədə də məlumat yayılıb. Lakin Ukrayna rəsmisinin bu iddiasını ABŞ rəsmisi təkzib edib. Buna görə həmin məlumatı təsdiqlənmiş qərar kimi deyil, danışıqlarda yaranmış fikir ayrılığının göstəricisi kimi qiymətləndirmək lazımdır.
Əgər ABŞ Ukraynanın Rusiyanın enerji infrastrukturuna qarşı əməliyyatlarını məhdudlaşdırmağa çalışsa, Kiyevin hərbi strategiyasında dəyişikliklər baş verə bilər. Digər tərəfdən, Ukrayna enerji obyektlərinə hücumları Rusiyanın hərbi potensialını zəiflətmək vasitəsi kimi görür və qarşılıqlı təminatlar olmadan bu imkandan imtina etmək istəməyə bilər.
Bu, ABŞ-Ukrayna münasibətlərində etimad problemini dərinləşdirə, Avropa ölkələrinin Kiyevə daha çox dəstək verməsi ilə bağlı müzakirələri sürətləndirə bilər.
Mayami danışıqları: ərazi məsələsi yenidən gündəmdə
Dizel razılaşmasının açıqlanması ABŞ, Ukrayna, Avropa ölkələri və NATO nümayəndələrinin Mayamidə apardığı danışıqlarla eyni vaxta düşüb. Görüşlərdə müharibənin dayandırılması, təhlükəsizlik təminatları, Ukrayna ordusunun gələcək imkanları, müharibədən sonrakı bərpa və ölkənin Avropa İttifaqına üzvlük perspektivi müzakirə olunub.
“Axios”un məlumatına görə, ABŞ nümayəndələri Stiv Uitkof və Cared Kuşner ərazi məsələlərinə dair yeni təklifləri də müzakirəyə çıxarıblar. Avropa ilə Rusiya arasında müharibədən sonrakı təhlükəsizlik çərçivəsinin yaradılması ehtimalı da gündəmə gəlib.
Burada əsas sual ərazi məsələsində hansı kompromisin təklif edilməsi və bunun Ukraynanın suverenliyi ilə təhlükəsizlik maraqlarına necə təsir göstərməsidir.
Ərazi güzəştlərinin konkret məzmunu və tərəflərin hansı şərtləri qəbul etməyə hazır olduğu barədə tam təsdiqlənmiş məlumat yoxdur. Buna görə yeni təkliflərin Ukraynanın hansı ərazilərindən imtina etməsini nəzərdə tutduğunu indidən qəti şəkildə söyləmək olmaz. Amma ümumi istiqamət aydındır: Vaşinqton müharibənin dayandırılması üçün yalnız döyüşlərin dayandırılmasını deyil, müharibədən sonrakı siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik münasibətlərini də əhatə edən paket hazırlamağa çalışır.
Moskva isə bu prosesdə özünün təhlükəsizlik tələblərinin, sanksiyaların yumşaldılmasının və Ukraynanın gələcək hərbi-siyasi statusunun müzakirəyə daxil edilməsində maraqlı ola bilər.
Kiyev üçün əsas risk ərazi və təhlükəsizlik məsələlərinin paralel müzakirəsində deyil, mümkün razılaşmanın Ukraynanın iştirakı və razılığı olmadan formalaşdırılması ehtimalındadır.
Avropanın mövqeyi: enerji maraqları ilə təhlükəsizlik arasında seçim
Avropa üçün bu razılaşmanın nəticələri ikitərəflidir. Bir tərəfdən, dizel təklifinin bazarda qiymət təzyiqini azaltması Avropa iqtisadiyyatına da müsbət təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, Rusiyanın enerji gəlirlərinin artması və sanksiyaların yumşaldılması Moskvanın müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarına təsir edə bilər.
Avropa İttifaqının əsas dilemması da məhz budur: enerji bazarında sabitlik əldə etmək naminə Rusiyaya iqtisadi imkanlar açmaq uzunmüddətli təhlükəsizlik maraqları ilə nə dərəcədə uzlaşır?
ABŞ-ın Moskva ilə ayrıca enerji sövdələşməsinə getməsi Avropada transatlantik koordinasiya ilə bağlı suallar yarada bilər. Avropa ölkələri müharibənin dayandırılmasını dəstəkləsələr də, sanksiyaların hansı şərtlərlə yumşaldılması və Ukraynanın təhlükəsizliyinin necə təmin olunması məsələlərində vahid mövqenin qorunması vacibdir.
Əgər ABŞ enerji razılaşmasını diplomatik güzəştlərlə əlaqələndirə bilsə, bu, Avropa üçün də danışıqlar imkanları yarada bilər. Ancaq sanksiyalar real təhlükəsizlik təminatları olmadan yumşaldılarsa, Moskva bunu Qərbin təzyiq alətlərinin zəifləməsi kimi qiymətləndirə bilər. Bu baxımdan Avropanın əsas vəzifəsi enerji qiymətlərinin qısamüddətli azalmasını uzunmüddətli təhlükəsizlikdən üstün tutmamaqdır.
Qış amili: enerji infrastrukturu müharibənin əsas cəbhələrindən biri olaraq qalır
Qışa hazırlıq danışıqların ən həssas istiqamətlərindən biridir. Ukrayna üçün elektrik stansiyaları, istilik təchizatı və enerji şəbəkəsinin qorunması birbaşa mülki əhalinin təhlükəsizliyi ilə bağlıdır. Rusiya üçün isə daxili yanacaq təminatı, neft emalı gücləri və hərbi logistikanın davamlılığı mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Enerji obyektlərinə qarşı hücumların qarşılıqlı dayandırılması qış aylarında müharibənin humanitar nəticələrini azaltmaq üçün real imkan yarada bilər. Lakin bunun üçün yalnız siyasi bəyanat kifayət etmir. Tərəflərin öhdəlikləri aydın olmalı, pozuntuların müəyyənləşdirilməsi mexanizmi yaradılmalı və razılaşmanın icrası yoxlanılmalıdır.
Zelenskinin təklif etdiyi qarşılıqlı yanaşmanın mahiyyəti də budur: Ukrayna Rusiya neft emalı zavodlarına hücumları dayandırsın, Rusiya isə Ukraynanın enerji infrastrukturuna zərbələri dayandırsın.
Belə bir razılaşma əldə olunarsa, dizel tədarükünün artırılması daha geniş enerji atəşkəsinin iqtisadi komponentinə çevrilə bilər. Əks halda, Rusiya yanacaq satmaqla gəlir əldə etdiyi, Ukrayna isə enerji infrastrukturunu qorumaq üçün mübarizəni davam etdirdiyi ziddiyyətli vəziyyət yaranacaq.
Trampın qlobal hesablaması: iqtisadiyyat diplomatiyanın önünə keçir?
Tramp administrasiyasının yanaşmasında iqtisadi maraqların xarici siyasət qərarlarına təsiri açıq görünür. Yanacağın qiyməti ABŞ-da nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, sənaye və istehlak xərclərinə birbaşa təsir etdiyindən, bu sahədəki problemlər seçki ərəfəsində siyasi əhəmiyyət qazanır.
Rusiya ilə enerji sövdələşməsi Vaşinqtona üç istiqamətdə fayda verə bilər: bazara əlavə yanacaq çıxarmaq, qiymət təzyiqini azaltmaq və Moskva ilə danışıqlarda yeni iqtisadi alət əldə etmək. Lakin eyni qərar ABŞ-ın Ukraynaya dəstək siyasətində ziddiyyət görüntüsü yaradır. Bir tərəfdən Vaşinqton Rusiyanın müharibəni dayandırmasını istəyir, digər tərəfdən isə onun enerji gəlirlərini artıra biləcək güzəştə gedir.
Bu ziddiyyət Tramp administrasiyasının siyasətinin nəticəsini qiymətləndirmək üçün əsas meyar olacaq. Əgər enerji əməkdaşlığı Rusiyanın konkret güzəştləri ilə müşayiət edilərsə, qərar diplomatik strategiyanın tərkib hissəsi kimi işləyə bilər. Əks halda, qısamüddətli iqtisadi maraqların uzunmüddətli təhlükəsizlik məqsədlərini üstələdiyi barədə tənqidlər güclənəcək.
Nəticə: enerji razılaşması sülh demək deyil
Tramp–Putin telefon danışığı və Rusiyanın dizel tədarükünə tətbiq olunan məhdudiyyətlərin yumşaldılması Ukrayna müharibəsinin gələcəyi ilə bağlı yeni suallar yaradıb. Bu qərar enerji bazarındakı təzyiqi müəyyən qədər azalda, Moskvanın ixrac imkanlarını genişləndirə və ABŞ-la Rusiya arasında diplomatik təmaslara əlavə iqtisadi məzmun verə bilər. Amma burada üç məqamı bir-birindən ayırmaq lazımdır: yanacaq tədarükü, sanksiyaların yumşaldılması və müharibənin dayandırılması.
Bunlar bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni nəticə deyil.
Rusiya əlavə gəlir əldə edə bilər, lakin bu, onun mütləq şəkildə danışıqlarda üstünlük qazanacağı anlamına gəlmir. ABŞ enerji qiymətlərini aşağı salmaq üçün müəyyən nəticə əldə edə bilər, lakin bunun Ukraynadakı müharibəyə son qoyacağına zəmanət yoxdur. Avropa bazardakı sabitlikdən faydalana bilər, amma Rusiyanın iqtisadi imkanlarının genişlənməsi ilə bağlı təhlükəsizlik narahatlıqları qalacaq.
Razılaşmanın real sınağı onun elan edilən yanacaq həcmləri deyil, Moskvanın qarşılığında hansı siyasi və hərbi öhdəlikləri götürəcəyidir. Əgər aprelədək nəzərdə tutulan güzəşt qarşılıqlı enerji atəşkəsinə, yoxlanıla bilən təhlükəsizlik təminatlarına və real diplomatik irəliləyişə gətirib çıxarsa, bu, daha geniş razılaşmanın başlanğıcı ola bilər. Yox, nəticə olmazsa, ABŞ-nin qərarı qlobal enerji böhranının təsirlərini yumşaltmaqla yanaşı, Ukrayna müharibəsində tərəflərin iqtisadi və diplomatik mövqelərini yenidən bölüşdürən, lakin münaqişənin əsas səbəblərini aradan qaldırmayan müvəqqəti addım olaraq qalacaq.