Qərib könlündəki Vətən həsrəti

Yazılsa dəftərə kitab sömaz…

Zəlimxan Yaqub

Ədəbiyyat xalqın tarixi təcrübəsini, milli kimliyini və mənəvi dəyərlərini əks etdirən mühüm mədəniyyət hadisəsidir. Bu baxımdan mühacirət ədəbiyyatı milli ədəbi ənənənin davamlılığını, tarixi yaddaşının qorunmasını və milli özünüdərkin ifadəsini təmin edir.

Mühacirət ədəbiyyatı fərdi təcrübə ilə kollektiv yaddaşın, milli mənsubiyyətlə mədəniyyətlərarası əlaqələrin qovuşuğunda formalaşır. Müasir ədəbiyyatşünaslıqda bu fenomen transmillilik, diaspor və sürgün ədəbiyyatı kontekstində araşdırılır. Bu anlayışların fərqləndirilməsi Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının tarixi və ideya-estetik xüsusiyyətlərinin düzgün dəyərləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

XX əsrin siyasi hadisələri, xüsusilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu, sovet hakimiyyətinin qurulması və repressiyalar Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının formalaşmasına təsir göstərmiş, milli istiqlal, dövlətçilik, ana dili və tarixi yaddaş ideyaları bu irsin başlıca məzmun istiqamətlərinə çevrilmişdir. Onun tədqiqi milli ədəbiyyat tarixinin bütöv mənzərəsinin yaradılmasına və uzun müddət elmi dövriyyədən kənarda qalmış əsərlərin yenidən dəyərləndirilməsinə imkan verir.

Azərbaycan mühacirət irsinin toplanması, nəşri və tədqiqi sahəsində fəaliyyət göstərən alimlərdən biri filologiya elmləri doktoru, professor Abid Tahirlidir. Onun elmi yaradıcılığı mühacirət ədəbiyyatının, mühacirət mətbuatının, mühacir ziyalıların bədii-publisistik irsinin və milli istiqlal düşüncəsinin araşdırılmasını əhatə edir. Alimin tədqiqatları mühacirət irsinin sistemləşdirilməsi və milli ədəbi proses kontekstində öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Bu kontekstdə Lənkəran Dövlət Universitetinin dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Esmira İsmayılovanın 2026-cı ildə “CBS Polygraphic production” nəşriyyatında çap olunmuş “Abid Tahirli: həyatı, mühiti və yaradıcılığı” monoqrafiyası xüsusi maraq doğurur. Əsər Abid Tahirlinin həyat və yaradıcılıq yolunun, elmi, bədii, publisistik, pedaqoji və ictimai fəaliyyətinin kompleks tədqiqinə həsr edilmişdir. Monoqrafiyada alimin mühacirətşünaslıq fəaliyyəti, mühacirət mətbuatına dair araşdırmaları və milli ədəbi irsin müxtəlif problemlərinə münasibəti nəzərdən keçirilir.

Monoqrafiyaya marağın əsas səbəblərindən biri Abid Tahirlinin elmi və ədəbi irsinin yalnız ədəbiyyatşünaslara deyil, müxtəlif peşə sahibləri olan, milli ədəbiyyata və tarixə maraq göstərən oxucular üçün də əhəmiyyət daşımasıdır. Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının nümunələrinə, onların tarixi-mənəvi məzmununa və milli yaddaşın qorunmasındakı roluna göstərilən maraq bu irsin aktuallığını artırır. Bu baxımdan monoqrafiya həm alimin çoxşaxəli fəaliyyətinin tanıdılmasına, həm də mühacirət ədəbi irsinin daha geniş oxucu auditoriyasına çatdırılmasına xidmət edir.

Əsərin birinci fəsli “Abid Tahirlinin həyatı. Elmi, ədəbi, ictimai fəaliyyəti həmkarlarının gözü ilə” adlanır. Fəsildə alimin həyat yolu, elmi və ictimai fəaliyyəti, həmkarlarının onun haqqında fikirləri və şəxsiyyətini səciyyələndirən xüsusiyyətlər işıqlandırılır. Beləliklə, Abid Tahirlinin elmi portreti bioqrafik məlumatlar və elmi-ictimai mühitin qiymətləndirmələri əsasında təqdim olunur.

Alimin jurnalistika sahəsindəki fəaliyyəti ilə sonrakı elmi araşdırmaları arasında peşə və mövzu baxımından əlaqə diqqəti cəlb edir. Jurnalistika təcrübəsi onun mühacirət mətbuatına marağının formalaşmasına, mətbuat materiallarının təhlilinə və tarixi mənbələrin sistemləşdirilməsinə təsir göstərən amillərdən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

Esmira İsmayılovanın monoqrafiyasında Abid Tahirlinin elmi fəaliyyəti ilə bədii yaradıcılığının qarşılıqlı əlaqədə araşdırılması da diqqətəlayiqdir. Elmi tədqiqatın faktoloji və analitik prinsipləri ilə bədii yaradıcılığın obrazlı ifadə imkanlarının eyni müəllifin yaradıcılığında birləşməsi Abid Tahirlinin dünyagörüşünü və yaradıcılıq xüsusiyyətlərini daha dolğun dərk etməyə imkan verir.

Monoqrafiyanın ikinci fəsli “Azərbaycan mühacirətşünaslığında Abid Tahirli mərhələsi” adlanır. Fəsildə Abid Tahirlinin Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının öyrənilməsinə verdiyi töhfələr müxtəlif müəlliflərin həyat və yaradıcılığına dair tədqiqatları əsasında təqdim olunur.

Mühacirət ədəbiyyatı müəlliflərin fərdi taleləri, dövrün siyasi şəraiti, yaşadıqları ölkələrin ictimai-mədəni mühiti və Vətənlə mənəvi bağlılıqları kontekstində formalaşan çoxşaxəli ədəbi hadisədir. Bu irsin öyrənilməsi bədii mətnlərlə yanaşı, müəlliflərin həyat yolunun, nəşr fəaliyyətinin və ədəbi-ictimai əlaqələrinin araşdırılmasını da tələb edir.

Esmira İsmayılovanın monoqrafiyasında Abid Tahirlinin Ceyhun Hacıbəyli, Məhəmməd Altunbay, Abay Dağlı, Əhməd bəy Ağaoğlu, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə, Nağı Şeyxzamanlı, Əmin Abid (Gültəkin), Almas İldırım, Banin, Kərim Yaycılı, Alazan Baycan və Süleyman Təkinərin həyat və yaradıcılığına həsr etdiyi araşdırmalar əhatə olunur. Bu müəlliflərin irsinin bir tədqiqat çərçivəsində nəzərdən keçirilməsi Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının mövzu, janr və ideya baxımından rəngarəngliyini göstərir.

Adları çəkilən şəxsiyyətlərin yaradıcılığında milli kimlik, istiqlal düşüncəsi, tarixi yaddaş və Vətənə bağlılıq müxtəlif formalarda ifadə olunur. Ceyhun Hacıbəylinin ədəbi-publisistik irsi, Abay Dağlının dramaturgiyası, Əhməd bəy Ağaoğlu və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ictimai-siyasi və publisistik fəaliyyəti, Mirzə Bala Məmmədzadə və Nağı Şeyxzamanlının əsərləri mühacirət irsinin geniş ideya-məzmun dairəsini əks etdirir. Əmin Abidin (Gültəkinin), Almas İldırımın və digər mühacir şairlərin yaradıcılığında isə Vətən həsrəti, milli mənsubiyyət və azadlıq arzusu mühüm yer tutur. Banin, Kərim Yaycılı, Alazan Baycan və Süleyman Təkinərin irsinin araşdırılması da mühacirət ədəbi-mədəni mühitinin müxtəlif istiqamətlərini müəyyənləşdirməyə imkan verir.

Monoqrafiyada təqdim olunan tədqiqatlar Abid Tahirlinin elmi fəaliyyətinin mühüm xüsusiyyətlərindən birini üzə çıxarır: mühacirət irsinin ayrı-ayrı nümayəndələrinin yaradıcılığının milli ədəbi tarix və ictimai fikir kontekstində öyrənilməsi. Bu yanaşma müxtəlif janr və istiqamətlərdə formalaşmış irsin vahid tarixi-mədəni çərçivədə dəyərləndirilməsinə şərait yaradır.

Fəslin adında işlədilən “Abid Tahirli mərhələsi” ifadəsi də elmi baxımdan xüsusi diqqət tələb edir. Bu anlayışın əsaslandırılması alimin əvvəlki tədqiqatlarla müqayisədə elmi yeniliyinin, araşdırmaya cəlb etdiyi mənbələrin və mühacirətşünaslığın inkişafına təsirinin müəyyənləşdirilməsi ilə mümkündür. Esmira İsmayılovanın monoqrafiyası Abid Tahirlinin müxtəlif müəlliflərə həsr olunmuş araşdırmalarını sistemli şəkildə nəzərdən keçirmək və onun mühacirətşünaslıqdakı mövqeyini dəyərləndirmək üçün əsas yaradır.

Esmira İsmayılovanın monoqrafiyasının “Mühacirət mətbuatı: tədqiqlər, problemlər. Xalq Cümhuriyyəti uğrunda mübarizə tarixinin mühacirət mətbuatında əksi” adlı üçüncü fəslində Abid Tahirlinin “Azərbaycan mühacirət mətbuatı” əsərinin birinci və ikinci hissələri, eləcə də “Azərbaycan mühacirət mətbuatında publisistika (1921–1991)” araşdırması nəzərdən keçirilir. Bu tədqiqatlar mühacirət mətbuatının mənbəşünaslıq əhəmiyyətini, publisistikanın inkişaf xüsusiyyətlərini və milli düşüncənin ifadə formalarını dəyərləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir.

Fəsildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti uğrunda mübarizə tarixinin mühacirət mətbuatında əksinə də xüsusi yer ayrılır. Mətbuatda Cümhuriyyət ideyasının yaşadılması milli müstəqillik və dövlətçilik düşüncəsinin qorunmasına, tarixi təcrübənin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət etmişdir. Bu materiallar tarixi hadisələrin mühacirət mühitində necə şərh olunduğunu və milli yaddaşda hansı məna qazandığını göstərir.

Monoqrafiyada “İdrak işığında” toplusuna və “Müqəddəs missiya – Vətəndə də, qürbətdə də millət davası” mövzusuna yer verilməsi Abid Tahirlinin elmi fəaliyyəti ilə milli-mənəvi məsuliyyəti arasındakı əlaqəni də diqqətə çatdırır. Beləliklə, fəsil mühacirət mətbuatını Azərbaycan ədəbi və ictimai fikir tarixinin mühüm mənbəyi kimi təqdim edir, alimin bu irsin öyrənilməsinə verdiyi töhfələri ön plana çəkir.

Təhsilin çağdaş problemləri ilə də səsləşən monoqrafiyanın dördüncü fəsli “Azərbaycanın klassik və çağdaş ədəbiyyatı, təhsil problemləri Abid Tahirlinin tədqiqat obyektində” adlanır. Fəsildə alimin elmi maraqlarının mühacirətşünaslıqla məhdudlaşmadığı, klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatını, folkloru, milli təhsil və maarifçilik məsələlərini də əhatə etdiyi göstərilir.

İsmayıl bəy Qutqaşınlı, İsmayıl Qaspıralı, İlyas Əfəndiyev, Elçin Əfəndiyev və Dilsuzun yaradıcılığına həsr olunmuş araşdırmalar milli ədəbi irsin müxtəlif dövrlərini və ideya-estetik xüsusiyyətlərini əhatə edir. Bu tədqiqatlarda milli-mədəni düşüncənin inkişafı, türk dünyası ilə ədəbi-mədəni əlaqələr, milli və ümumbəşəri dəyərlərin qarşılıqlı münasibəti diqqət mərkəzindədir.

Monoqrafiyada ziyalı və folklor məsələlərinin, eləcə də “Məktəb: tariximiz, taleyimiz” əsərinin nəzərdən keçirilməsi Abid Tahirlinin elmi fəaliyyətində milli yaddaş və maarifçilik problemlərinin mühüm yer tutduğunu göstərir. Beləliklə, dördüncü fəsil alimin elmi irsinin mövzu dairəsinin genişliyini nümayiş etdirir.

Monoqrafiyanın beşinci fəslində Abid Tahirlinin bədii yaradıcılığına, əsərlərindən nümunələrə və ona həsr olunmuş şeirlərə yer ayrılmışdır. Bu bölmə alimin şəxsiyyətini elmi və publisistik fəaliyyəti ilə yanaşı, bədii yaradıcılığı kontekstində də nəzərdən keçirməyə imkan verir. Abid Tahirlinin bədii əsərləri onun yaradıcılıq xüsusiyyətlərini, ona həsr edilmiş şeirlər isə şəxsiyyətinə və fəaliyyətinə ədəbi mühitdə göstərilən münasibəti öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir. Beşinci fəsil alimin elmi portretini tamamlayaraq onun çoxşaxəli fəaliyyətini bütöv şəkildə təqdim edir.

Monoqrafiyanın altıncı bölməsində əsərin elmi-metodoloji xüsusiyyətləri və tədqiqat dəyəri ön plana çəkilir. Abid Tahirlinin bioqrafiyasının, elmi, publisistik və bədii yaradıcılığının, pedaqoji və ictimai fəaliyyətinin qarşılıqlı əlaqədə təqdim olunması tədqiqatın kompleks xarakterini müəyyənləşdirir. Bioqrafik, tarixi-ədəbi və mövzu əsaslı yanaşmaların əlaqələndirilməsi alimin elmi irsini sistemləşdirməyə, onun tədqiqat istiqamətlərini bütöv şəkildə dəyərləndirməyə imkan verir. Bu baxımdan monoqrafiya mütəxəssislər, tələbələr və gənc tədqiqatçılar üçün elmi və maarifləndirici əhəmiyyət daşıyır.

Monoqrafiyanın yeddinci bölməsində Abid Tahirlinin elmi irsinin milli ədəbi yaddaşın qorunması və elmi varislik baxımından əhəmiyyəti nəzərdən keçirilir. Alimin mühacirət ədəbiyyatı və mətbuatına dair araşdırmaları xaricdə yaranmış ədəbi-publisistik irsin milli ədəbiyyat tarixinin tərkib hissəsi kimi öyrənilməsinə, tarixi mənbələrin sistemləşdirilməsinə və milli istiqlal düşüncəsinin ifadə xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. Esmira İsmayılovanın monoqrafiyası isə bu elmi irsi ümumiləşdirərək gələcək tədqiqatlar üçün əhəmiyyətli zəmin yaradır.

Fikrimcə, Esmira İsmayılovanın “Abid Tahirli: həyatı, mühiti və yaradıcılığı” monoqrafiyası alimin çoxşaxəli elmi və yaradıcılıq fəaliyyətini sistemli şəkildə təqdim etməklə Azərbaycan mühacirətşünaslığının öyrənilməsinə töhfə verir. Abid Tahirlinin milli ədəbi irsin tədqiqi sahəsindəki xidmətləri ilə Esmira İsmayılovanın bu irsin elmi ictimaiyyətə və geniş oxucu auditoriyasına çatdırılması istiqamətindəki fəaliyyəti əsərin əhəmiyyətini müəyyənləşdirir. Hər iki alimin elmi-pedaqoji fəaliyyətində milli ədəbi-mədəni yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi ideyası xüsusi yer tutur. Bu baxımdan monoqrafiyanı həm elmi irsin sistemləşdirilməsi, həm də milli ədəbiyyatşünaslığın zənginləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətli tədqiqat hesab edirəm.

Vidadi Orucov

Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor