Fəxrəddin Ağamirzəyev,
jurnalist, hüquqşünas,
“Hüquq və Qanun” jurnalının baş redaktoru
Məktəbli geyimi ətrafındakı mübahisəyə hüquqşünas
və inanclı vətəndaş gözü ilə baxış:
Son həftələrdə dövlət məktəblərində geyimlə bağlı yeni qaydalar cəmiyyətimizin ən çox müzakirə etdiyi mövzuya çevrilib. Bəziləri bu qaydalarda dövlətin dünyəvi təməlinin qorunmasını, bəziləri isə vicdan azadlığına müdaxiləni görür.
Bu mübahisənin tən ortasında isə səsi ən az eşidilən tərəf dayanır: sabah partasına oturub dərsini öyrənmək istəyən uşaq.
Bu yazını həm hüquqşünas, həm də dininə bağlı bir insan kimi yazıram. Məqsədim kimisə ittiham etmək deyil. Qanunun nə dediyini və nə demədiyini sakit şəkildə izah etmək, bu qaydanı nə qanunu, nə də insan qəlbini sındırmadan necə tətbiq etməyin mümkün olduğunu göstərmək istəyirəm.
Qanun nə deyir
Əvvəlcə faktlar. Konstitusiyamızın 7-ci maddəsi Azərbaycan dövlətini demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublika kimi müəyyən edir. 18-ci maddə dinin dövlətdən ayrı olduğunu, bütün dini etiqadların qanun qarşısında bərabərliyini və dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığını təsbit edir.
Eyni Konstitusiya 48-ci maddədə vicdan azadlığına, 42-ci maddədə isə təhsil hüququna təminat verir. Bu normalar bir-birinin rəqibi deyil, onlar birlikdə oxunmalıdır.
Bu il iyulun 7-də imzalanmış Qanunla “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna “millilik və dünyəvilik” prinsipi əlavə olundu. Qanunun yeni redaksiyasına görə, dövlət ümumi təhsil müəssisəsində həm şagirdlər, həm də müəllimlər geyimlə bağlı tələblərə riayət etməlidirlər. Valideynlərin üzərinə isə övladlarının bu tələblərə əməl etməsini təmin etmək vəzifəsi qoyulub.
Nazirlər Kabinetinin sentyabrın 21-də qəbul etdiyi 309 nömrəli Qərar şagirdlərin məktəbli formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun gəlməyən əlavə geyim elementlərindən istifadə etməsinə yol vermir.
Oktyabrın 6-da isə 325 nömrəli Qərarla müəllimlər üçün ayrıca geyim tələbləri təsdiq olundu.
Bir məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm: 309 nömrəli Qərarda nə hicabın, nə də hər hansı dinin adı çəkilir. Mətn etibarilə qayda konkret bir inanca qarşı yönəlməyib. O, ümumi bir prinsipi ifadə edir: dövlət məktəbinin sinif otağı heç bir dini və ya ideoloji simvolun nümayiş yeri deyil.
Qaydanın sərhədləri də aydındır. Şagird forması məktəbdə və rəsmi məktəb tədbirlərində geyinilir. Küçədə, evdə, məsciddə, məktəbə gedən yolda hər kəs öz inancına uyğun geyinməkdə sərbəstdir və belə də qalmalıdır.
Onu da xatırladım ki, 2022-ci ildə təsdiq olunmuş təsvirlərə görə qızların ətəyi diz xəttindən aşağı olmalıdır, qış formasında isə ətək əvəzinə şalvar da nəzərdə tutulub. Yəni söhbət ədəb-həya çərçivəsindən kənara çıxan geyimdən getmir.
Dünyəvilik dinə düşmənçilik deyil
Dünyəvilik dövlətin bütün inanclara eyni məsafədə dayanması, heç birini digərindən üstün tutmaması deməkdir. Azərbaycan məktəbində eyni sinifdə şiə və sünni, xristian və yəhudi, dindar və dindən uzaq ailələrin övladları yan-yana oturur. Bu, tolerantlıq ənənəmizin canlı mənzərəsidir.
Belə bir mühitdə dövlət məktəbi uşağın ailəsinin inancına, sərvətinə və ya baxışlarına görə deyil, yalnız biliyinə və zəhmətinə görə dəyərləndirildiyi ortaq məkandır. Vahid məktəbli forması fərqləri silmir, sadəcə onları məktəb qapısından kənarda saxlayır.
Uşaqlıq və yeniyetməlik insanın ən həssas çağıdır. Sinifdə bir qızın örtülməsi, digərinin örtülməməsi istər-istəməz müqayisəyə, bəzən də təzyiqə yol aça bilər, özü də hər iki istiqamətdə. Bitərəf məktəb həm örtülən qızı istehzadan, həm də örtülməyən qızı qınaqdan qoruyur. Başqa sözlə, dövlətin bitərəfliyi hər bir uşağın vicdan azadlığının da təminatıdır.
Bu yanaşma yalnız Azərbaycana xas deyil. Fransa 2004-cü ildə dövlət məktəblərində nəzərə çarpan dini simvolları qadağan edib. Qazaxıstanda və Özbəkistanda dini mənsubiyyəti əks etdirən elementlərin məktəbli formasına daxil edilməsinə yol verilmir.
Tənqidçilərin tez-tez istinad etdiyi Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi də bu məsələdə dövlətlərə geniş qiymətləndirmə sərbəstliyi tanıyır. Məhkəmə İsveçrədə ibtidai sinif müəlliminə (“Dahlab”, 2001), Fransada şagirdlərə (“Aktas və digərləri”, 2009) və Belçikada orta məktəb şagirdlərinə (“Mikyas və digərləri”, 2024) tətbiq olunan məhdudiyyətləri Avropa Konvensiyasına zidd saymayıb. Belçika işində Məhkəmə xüsusi qeyd edib ki, qadağa təkcə müsəlman baş örtüyünə deyil, bütün inanc simvollarına fərq qoyulmadan şamil olunur.
Əlbəttə, dünyada vahid model yoxdur: Böyük Britaniya kimi ölkələrdə baş örtüyü çox vaxt məktəbli forması ilə uzlaşdırılır. Amma bu fərqlilik bir həqiqəti göstərir. Söhbət “insan hüquqları, yoxsa dövlət” seçimindən yox, hər bir dövlətin öz konstitusiya modelini müəyyən etmək hüququndan gedir. Azərbaycan bu seçimi ümumxalq səsverməsi ilə qəbul olunmuş Konstitusiyasında edib.
İnanclı bir insan kimi
Mən özüm dini inancı ciddi olan bir insanam və hicabın mənəvi dəyərinə dərin hörmət bəsləyirəm. Ona görə də bilirəm ki, bu qayda hicab taxan qızlar və onların ailələri üçün asan deyil. Onların narahatlığını bütövlükdə “süni ajiotaj” kimi qələmə vermək ədalətsiz olardı. Bu, səmimi insanların səmimi hissləridir və onlara hörmətlə yanaşmaq lazımdır.
Lakin Konstitusiyamızın təməl prinsiplərindən biri budur: din dövlətdən ayrıdır. Bu ayrılıq iki tərəflidir. Dövlət heç kimə necə ibadət etməyi diktə etmir, din də dövlət məktəbinin qaydalarını müəyyən etmir.
Bu qaydaya əməl etməyin dini baxımdan necə qiymətləndirilməsi nə jurnalistin, nə də məmurun işidir. Hər mömin bu sualı öz vicdanı ilə, etibar etdiyi din alimlərinə müraciət edərək özü cavablandırır. Dövlətin və cəmiyyətin işi isə qaydanın hamıya bərabər, şəffaf və insan ləyaqətinə hörmətlə tətbiq olunmasını təmin etməkdir.
Məktəb kollektivi böyük bir ailəyə bənzəyir. Bu ailədə heç bir uşaq valideynlərinin inancına görə nə üstün, nə də kənar sayılmamalıdır. Məktəbli forması da uşaqlarımızın bu ailənin bərabərhüquqlu üzvləri olduğunu göstərən ortaq libasdır.
Qayda ilə yanaşı ləyaqət
Qanunun aliliyi yalnız normanın mətni ilə deyil, onun necə icra olunması ilə də ölçülür. Son həftələrdə bəzi məktəblərdən yayılan görüntülər göstərir ki, problem çox vaxt qaydanın özündə yox, tətbiqindədir. Ona görə də bir neçə praktik təklif irəli sürmək istəyirəm.
Birincisi, heç bir uşaq məktəb qapısının ağzında qalmamalıdır. Dövlət Konstitusiya ilə pulsuz icbari ümumi orta təhsilə təminat verir və bu hüquq mübahisədə təzyiq vasitəsinə çevrilə bilməz. Qanun geyim tələbinə əməl olunmasını təmin etmək vəzifəsini valideynin üzərinə qoyur. Deməli, fikir ayrılığı uşağı qapıdan qaytarmaqla deyil, valideynlə oturub danışmaqla, məktəb psixoloqunun və pedaqoji şuranın iştirakı ilə, səbr və izahla həll olunmalıdır.
İkincisi, ləyaqətə hörmət. Məktəbdən kənarda örtülən qızlar və qadın müəllimlər üçün hər məktəbdə qapalı, ayrıca otaq və ya guşə ayrılmalı, orada şəxsi əşyaları saxlamaq üçün şkaflar qoyulmalıdır. Baş örtüyünü çıxarmaq və ya yenidən örtmək kimi şəxsi bir anı heç kim məktəb darvazasının ağzında, başqalarının gözü qarşısında yaşamamalıdır.
Üçüncüsü, aydınlıq. “Dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan geyim elementi” ifadəsini hər məktəb direktoru öz bildiyi kimi yozmamalıdır. Əks halda eyni geyimə bir məktəbdə göz yumulacaq, digərində isə uşaq dərsdən kənarda qalacaq. Elm və Təhsil Nazirliyinin nəyə icazə verildiyini, nəyə verilmədiyini və mübahisənin hansı addımlarla həll olunacağını göstərən açıq izah hazırlayıb ictimaiyyətə təqdim etməsi həm valideynlərin, həm də məktəblərin işini asanlaşdırar.
Dördüncüsü, bərabərlik. Dünyəvilik prinsipinin inandırıcılığı onun hamıya eyni ölçüdə tətbiqindədir. Qayda müsəlman qıza nə dərəcədə aiddirsə, istənilən digər dini və ya ideoloji simvola da o dərəcədə aid olmalıdır. Diqqət yetirək: 309 nömrəli Qərar hətta milli geyim elementlərinə də yalnız tarix, mədəniyyət və milli-mənəvi dəyərlərə həsr olunmuş tədbirlərdə, pedaqoji şuranın qərarı ilə icazə verir. Gündəlik dərsdə isə hamı üçün eyni forma qüvvədədir.
Beşincisi, müəllimlərə həssas yanaşma. İllərlə örtülü dərs deyən təcrübəli müəllimlərimiz var. Onlarla bağlı qərarlar tələsik ultimatumlarla deyil, fərdi söhbət, ağlabatan keçid müddəti və Əmək Məcəlləsinin təminatlarına tam riayət edilməklə qəbul olunmalıdır. Dövlət bilikli müəllimini itirməkdə maraqlı deyil.
Altıncısı, narazılığın hüquqi yolu. Hüquqi dövlətdə qaydaya etiraz edənin yolu da qanundan keçir. Konstitusiya hər kəsə hüquqlarını pozduğunu düşündüyü qərardan məhkəməyə, qanunla müəyyən edilmiş qaydada isə Konstitusiya Məhkəməsinə şikayət etmək imkanı verir. İnsan hüquqları üzrə müvəkkil (Ombudsman) təsisatı da fəaliyyətdədir. Uşaqları dərsdən yayındırmaq, məktəb qapısını mübarizə meydanına çevirmək isə hər şeydən əvvəl uşaqların özünə zərər vurur.
Uşağın yeri sinifdir
Həssas mövzulardan cəmiyyəti parçalamaq üçün istifadə etmək cəhdləri yeni deyil. Ona görə də övladının təhsili və inancı üçün səmimi narahat olan valideyni bu narahatlıqdan siyasi və ya ideoloji dividend qazanmaq istəyənlərdən ayırmağı bacarmalıyıq. Birincisi ilə dialoq aparılmalı, onun suallarına cavab verilməlidir. İkincisinə isə cəmiyyətin özü “yox” deməlidir.
Bu mübahisədə sadə bir həqiqəti unutmamalıyıq: uşağın yeri sinifdir. Nə məktəb qapısının ağzı, nə etiraz aksiyası, nə də sosial şəbəkələrdə yayılan videolar uşaq üçün yer deyil. Dövlət də, valideyn də, din xadimi də, jurnalist də bu həqiqət ətrafında birləşə bilər.
Dünyəvi məktəb, möminin vicdanı və uşağın təhsil hüququ bir-birinə qarşı qoyulmamalıdır. Onları bir araya gətirən qanuna ehtiram və insana hörmətdir. Dövlət məktəbi nə bir inancın, nə də inancsızlığın məktəbidir. O, hamımızın məktəbidir.