Rəna Paşa qızı Həbillayeva Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin nəzdində Sənaye və Texnologiya Kollecinin “Təbiət fənləri” kafedrasının müəllimi
Xülasə: Məqalədə riyaziyyatın tədrisi metodikasının müasir vəziyyəti, ənənəvi və innovativ təlim metodlarının müqayisəli təhlili öz əksini tapmışdır. Tədqiqatın əsas məqsədi tələbələrdə riyazi təfəkkürün formalaşdırılması üçün ən effektiv pedaqoji yanaşmaları müəyyən etməkdir. Məqalədə interaktiv təlim texnologiyalarının, o cümlədən informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının (İKT) riyaziyyat dərslərində tətbiqinin əhəmiyyəti xüsusi vurğulanır.Həmçinin müəllimin dərs prosesində rolu ,tələbələrin fəal iştirakının təmin olunması və təlimin keyfiyyətinin artırılması yolları göstərilir.Aparılan təhlillər göstərir ki,riyaziyyatın düzgün metodika əsasında tədrisi tələbələrin fənnə marağını artırır , onların bilik və bacarıqlarının daha səmərəli formalaşmasına şərait yaradır.Məqalədə əldə olunan nəticələr riyaziyyatın tədrisi prosesinin təkmilləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Açar sözlər: riyaziyyatın tədrisi, təlim metodikası, pedaqoji texnologiyalar, interaktiv təlim, tənqidi təfəkkür, problem əsaslı öyrənmə.
1. Giriş
Riyaziyyat tətbiqi və nəzəri elmlərin inkişafında fundamental rol oynayır. Müasir dövrdə riyaziyyatın tədrisi yalnız hesablanma vərdişlərinin aşılanması ilə məhdudlaşmır; o, həm də məntiqi düşüncə, məkan təsəvvürü və problemlərin həlli bacarıqlarının inkişaf etdirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan, riyaziyyatın tədrisi metodikası daim təkmilləşən və dövrün tələblərinə uyğunlaşan dinamik bir sahədir. Müəllimin əsas vəzifəsi quru faktları ötürmək deyil, tələbənin idrak fəaliyyətini stimullaşdırmaqdır.
2. Riyaziyyatın Tədrisində Ənənəvi və Müasir Yanaşmalar
Riyaziyyatın tədrisində istifadə olunan metodları şərti olaraq iki böyük qrupa bölmək olar: ənənəvi (passiv) və müasir (aktiv/interaktiv) metodlar.
Ənənəvi yanaşma: Müəllim mərkəzli modeldir. Əsas diqqət nəzəriyyənin izahına, formulların əzbərlənməsinə və standart məsələlərin həllinə yönəlir. Bu metod fundamental biliklərin ötürülməsində effektiv olsa da, tələbənin yaradıcı təfəkkürünü və müstəqil düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirməkdə yetərsiz qalır.
Müasir (Konstruktivist) yanaşma: Tələbə mərkəzli modeldir. Burada müəllim "bələdçi" (fasilitator) rolunu oynayır. Tələbələr bilikləri passiv şəkildə qəbul etmir, axtarışlar, müzakirələr və praktiki tətbiqlər vasitəsilə özləri kəşf edirlər.
3. Müasir Təlim Metodları və Texnologiyaları
Müasir riyaziyyat tədrisində yüksək nəticələr əldə etmək üçün aşağıdakı metodların tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
3.1. Problem Əsaslı Öyrənmə (PBL - Problem-Based Learning)
Bu metod riyazi anlayışların real həyat problemləri vasitəsilə öyrədilməsini nəzərdə tutur. Tələbələrə hazır düsturlar verilməzdən əvvəl bir problem təqdim olunur və onlardan bu problemi həll etmək üçün riyazi yollar axtarmaq tələb edilir. Bu, riyaziyyatın həyatdakı əhəmiyyətini dərk etməyə kömək edir.
3.2. Layihə Əsaslı Təlim
Tələbələr fərdi və ya qrup şəklində müəyyən bir riyazi layihə üzərində işləyirlər. Məsələn, "Kollec həyətinin yaşıllaşdırılması üçün smetanın hesablanması" kimi qısamüddətli layihələr həm riyazi bilikləri möhkəmləndirir, həm də komanda işi vərdişlərini inkişaf etdirir.
3.3. İKT və Vizualizasiya Vasitələrinin Tətbiqi
Riyaziyyat mücərrəd bir elm olduğu üçün, bəzi anlayışların (xüsusən də həndəsə və funksiyalar mövzularında) qavranılması çətinlik yarada bilər.
Riyazi proqram təminatları: GeoGebra, Desmos kimi dinamik riyaziyyat proqramları funksiyaların qrafiklərini vizuallaşdırmaq və həndəsi fiqurların xassələrini interaktiv şəkildə kəşf etmək üçün əvəzolunmazdır.
Oyunlaşdırma (Gamification): Kahoot!, Quizizz kimi platformalar vasitəsilə formativ qiymətləndirmənin əyləncəli və rəqabətədavamlı şəklə salınması şagirdlərin motivasiyasını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
4. Tədris Prosesində Qiymətləndirmənin Rolu
Müasir metodikada qiymətləndirmə sadəcə nəticəyə (summativ) deyil, prosesə (formativ) əsaslanmalıdır. Formativ qiymətləndirmə müəllimə tələbənin qavrama səviyyəsini dərs zamanı izləməyə və ehtiyac olduqda tədris metoduna dərhal düzəlişlər etməyə imkan verir. Açıq tipli suallar, özünüqiymətləndirmə və yoldaş qiymətləndirməsi riyaziyyat dərslərində tənqidi təfəkkürün formalaşmasına kömək edir.
5. Nəticə
Riyaziyyatın tədrisi metodikası müasir cəmiyyətin tələblərinə uyğun olaraq daimi transformasiya prosesindədir. Ənənəvi metodlardan interaktiv təlim texnologiyalarına keçid, tələbələrin yalnız riyazi biliklərə yiyələnməsini deyil, həm də gələcək peşəkar həyatlarında ehtiyac duyacaqları tənqidi və məntiqi düşünmə bacarıqlarını inkişaf etdirir. Dərs prosesində innovativ texnologiyaların və problem əsaslı yanaşmaların tətbiqi riyaziyyatın mənimsənilməsini asanlaşdırır və öyrənməyə marağı artırır.
İstifadə edilmiş ədəbiyyat (Nümunəvi):
1.Mərdanov M.C., Rəhmanov F.Q. – Riyaziyyatın tədrisi metodikası. Bakı:2010
2.Vygotsky, L. S. – Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.1978
3.Həsənova, A. – Müasir dövrdə riyaziyyat dərslərində interaktiv texnologiyaların rolu. Təhsil Problemləri İnstitutunun Elmi Əsərləri.2021
4.Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi. – Riyaziyyat fənni üzrə kurikulum.Bakı.2020
5.George Polya – How to Solve lt.Princeton:Princeton University Press.2004
6.Milli Kurikulum Mərkəzi – Ümumi təhsil pilləsi üçün fənn kurikulumları.Bakı:2019
