Azərbaycan tarixinin elə səhifələri var ki, zaman keçdikcə onların əhəmiyyəti daha aydın görünür. Cəbrayılın azad edilməsi də belə hadisələrdəndir. 4 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Ordusunun Cəbrayıl şəhərinə daxil olması uzun illər davam edən işğala son qoyan, Vətən müharibəsinin sonrakı gedişinə mühüm təsir göstərən tarixi hadisə kimi yadda qaldı.

Bu tarix Azərbaycan xalqının milli yaddaşında yalnız hərbi qələbə kimi deyil, həm də doğma yurda qayıdışın başlanğıcı kimi yaşayır. Çünki Cəbrayılın azadlığı ilə bir şəhərin deyil, bütöv bir rayonun gələcək həyatının yenidən qurulmasına yol açıldı. Bu gün həmin yol Zəfərdən Böyük Qayıdışa doğru davam edir.

İşğaldan əvvəlki Cəbrayıl

Cəbrayıl Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən olmaqla zəngin tarixi və mədəni irsi ilə seçilib. İşğaldan əvvəl rayonun tərkibində bir şəhər, dörd qəsəbə və 92 kənd vardı. Burada təxminən 52 min nəfər yaşayırdı.

Rayonun iqtisadi və sosial həyatında kənd təsərrüfatı, təhsil, mədəniyyət və digər sahələr mühüm yer tuturdu. Cəbrayıl həm də tarixi abidələri, qədim yaşayış məskənləri və memarlıq nümunələri ilə Azərbaycanın mədəni xəritəsində xüsusi mövqeyə malik idi.

Lakin 1993-cü ilin avqustunda bu həyatın axarı dəyişdi.

İşğalın gətirdiyi faciə

1993-cü il avqustun 23-də Cəbrayıl rayonu Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Bununla rayon əhalisinin həyatında məcburi köçkünlük mərhələsi başladı. Minlərlə insan evindən, həyətindən, doğma kəndindən ayrılaraq Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşdı.

İşğalın miqyası yalnız əhalinin köçürülməsi ilə ölçülmürdü. Rayonun sosial və iqtisadi infrastrukturu dağıdıldı. 72 məktəb, 8 xəstəxana, 150 mədəniyyət ocağı və çoxsaylı digər obyektlər yararsız vəziyyətə salındı.

Cəbrayıl sakinləri uzun illər ərzində müxtəlif bölgələrdə yaşasalar da, doğma yurdla əlaqələrini qoruyub saxladılar. Nəsillər dəyişsə də, Cəbrayılın adı ailə yaddaşında yaşadı. Bu yaddaş sonradan Böyük Qayıdışın mənəvi dayaqlarından birinə çevrildi.

Tarixin izlərinə qarşı dağıdıcı münasibət

İşğal Cəbrayılın maddi və mənəvi irsinə də ağır zərbə vurdu. Rayon ərazisindəki tarixi və dini abidələrin bir çoxu dağıntıya və talana məruz qaldı.

Dağtumas kəndi yaxınlığındakı “Divlər Sarayı” mağarası, Qalacıq kəndindəki qədim kurqanlar, Diri dağındakı Mazannənə və Mərmər nənə məqbərələri, “Başıkəsik Gümbəz”, Sirik kəndindəki qala və “Qız qalası”, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, Cəbrayıl şəhərindəki “Sultan Məcid hamamı”, Şıxlar kəndindəki “Dairəvi Türbə”, Xubyarlı kəndindəki türbələr və digər tarixi nümunələr rayonun keçmişindən xəbər verən mühüm irs nümunələri idi.

Xudafərin körpüləri isə Cəbrayılın tarixində xüsusi yer tutur. Əsrlərin şahidi olan bu abidə sonradan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasının rəmzlərindən birinə çevriləcəkdi.

Cəbrayılın şəhidlik salnaməsi

Cəbrayılın azadlığı böyük itkilər hesabına başa gəlib. Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı rayon 362 şəhid verib, 191 sakini əlil olub. Altı Cəbrayıl sakini Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

Bu göstəricilər rayon sakinlərinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün müdafiəsində oynadığı rolu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Cəbrayılın şəhidlərinin xatirəsi sonrakı nəsillərin Vətənə münasibətinin formalaşmasında da mühüm mənəvi amil olaraq qalır.

2020-ci ilin payızında dəyişən tarix

27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi Cəbrayıl üçün yeni tarixi mərhələnin başlanğıcı oldu.

Azərbaycan Ordusunun uğurlu əməliyyatları nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələrinin azad edilməsinə başlandı. Sentyabrın 27-də Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri, oktyabrın 3-də Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri azad edildi.

Oktyabrın 4-də isə Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi xəbəri Azərbaycan xalqına çatdırıldı.

Cəbrayılın azadlığı hərbi baxımdan da mühüm nəticələr doğurdu. Rayon istiqamətində əldə edilən uğurlar Azərbaycan Ordusunun mövqelərini möhkəmləndirdi və digər istiqamətlərdə əməliyyatların aparılması üçün əlverişli şərait yaratdı.

Beləliklə, Cəbrayıl Zəfəri Vətən müharibəsinin ümumi gedişində mühüm mərhələyə çevrildi.

Xudafərində üçrəngli bayraq

Cəbrayılın azad edilməsini xüsusi tarixi məna ilə zənginləşdirən hadisələrdən biri də Xudafərin körpülərinin üzərində Azərbaycan Bayrağının ucaldılması oldu.

Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Xudafərin körpüsündə Dövlət Bayrağımızı ucaltması xalqımız üçün böyük mənəvi əhəmiyyət daşıyan hadisə idi. Çünki burada tarix və müasirlik, keçmiş və gələcək bir nöqtədə birləşirdi.

Əsrlər boyu müxtəlif hadisələrin şahidi olmuş Xudafərin üzərində üçrəngli bayrağımızın dalğalanması Azərbaycanın həmin torpaqlara qayıdışının rəmzinə çevrildi.

Bu hadisə həm də göstərdi ki, Vətən müharibəsinin nəticəsi yalnız hərbi mövqelərin dəyişməsi ilə məhdudlaşmır. Azərbaycan öz dövlət suverenliyini və ərazi bütövlüyünü təmin etmək istiqamətində tarixi nəticə əldə etmişdi.

Zəfərin qəhrəmanlarına dövlət qayğısı

Cəbrayılın azad edilməsində iştirak edən hərbi qulluqçuların xidmətləri dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. 2020-ci il noyabrın 26-da “Cəbrayılın azad olunmasına görə” medalının təsis edilməsi həmin qəhrəmanlığın dövlət səviyyəsində tanınmasının göstəricilərindən biri oldu.

Bu mükafat Cəbrayıl uğrunda döyüşlərin iştirakçıları üçün dövlət ehtiramının ifadəsi olmaqla yanaşı, Zəfərin gələcək nəsillərin yaddaşında qorunmasına xidmət edən rəmzlərdən biridir.

4 oktyabrın şəhər günü kimi təsis edilməsi

Cəbrayılın azad edilməsi ilə bağlı tarixi günün əbədiləşdirilməsi məqsədilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sərəncama əsasən, 4 oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü kimi müəyyən edilib.

Beləliklə, hər il qeyd olunan bu tarix həm 2020-ci ilin payızında əldə edilmiş hərbi uğurun, həm də Cəbrayılın yeni inkişaf mərhələsinin başlanmasının rəmzinə çevrilib.

Şəhər günü həm də tarixi yaddaşın qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu tarix vasitəsilə gələcək nəsillərə Cəbrayılın keçdiyi yol, onun işğal dövründə yaşadığı faciələr və azadlıq uğrunda verilən mübarizə barədə məlumat çatdırılır.

Zəfərdən quruculuğa

Hərbi qələbədən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası oldu. Cəbrayıl da bu prosesin mühüm ünvanlarından birinə çevrildi.

Bu gün rayon ərazisində genişmiqyaslı quruculuq işləri həyata keçirilir. İnfrastruktur yenilənir, yollar çəkilir, sosial obyektlər yaradılır, yaşayış məntəqələrinin gələcək inkişafı üçün yeni layihələr reallaşdırılır.

Bu prosesin ən mühüm istiqamətlərindən biri insanların doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsidir. Çünki işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası yalnız fiziki quruculuqla tamamlanmır. Əsl dirçəliş həmin ərazilərdə həyatın yenidən canlanması, ailələrin məskunlaşması, uşaqların məktəbə getməsi və insanların öz doğma yurdlarında gələcək qurması ilə mümkün olur.

Cəbrayılın yenidən qurulması bu baxımdan Böyük Qayıdış prosesinin mühüm hissəsidir.

Yeni Cəbrayılın siması

Cəbrayılın qarşısında indi tamamilə fərqli bir gələcək dayanır. İşğaldan əvvəlki şəhərin və kəndlərin tarixi simasının qorunması ilə yanaşı, müasir yaşayış standartlarına cavab verən yeni şəhər mühitinin formalaşdırılması əsas hədəflərdəndir.

Burada aparılan quruculuq işləri həm də Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərə münasibətinin göstəricisidir. Məqsəd dağıntıların izlərini aradan qaldırmaqla yanaşı, əhalinin rahat və təhlükəsiz yaşayacağı dayanıqlı məkan yaratmaqdır.

Cəbrayılın gələcəyi artıq yalnız keçmiş xatirələrlə müəyyənləşmir. Bu gələcək yeni məktəblər, yeni yollar, müasir yaşayış məkanları, bərpa olunan tarixi abidələr və doğma yurda qayıdan insanların həyat hekayələri ilə yazılacaq.

Milli yaddaşdan gələcəyə

Cəbrayılın otuz ilə yaxın davam edən işğal dövrü Azərbaycan xalqına ağır faciələr yaşatdı. Lakin bu dövr eyni zamanda milli yaddaşın və yurd sevgisinin nə qədər güclü olduğunu göstərdi.

2020-ci ilin Zəfəri ilə Cəbrayılın taleyində yeni səhifə açıldı. Bu səhifənin əsas sözləri artıq “işğal” və “həsrət” deyil, “azadlıq”, “qayıdış” və “quruculuqdur”.

4 oktyabrın mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir. Bu tarix bizi keçmişi unutmağa deyil, keçmişdən nəticə çıxararaq gələcəyi qurmağa çağırır.

Cəbrayılın azadlığı uğrunda canından keçən şəhidlərin xatirəsi, döyüşlərdə iştirak edən qazilərimizin fədakarlığı və Azərbaycan əsgərinin göstərdiyi qəhrəmanlıq bu gün yeni nəsillər üçün Vətən sevgisinin örnəyidir.

Bu gün Cəbrayılın üzərində dalğalanan üçrəngli bayraq həm keçmişin qürurunu, həm də gələcəyə olan inamı ifadə edir.

4 oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü Azərbaycan xalqının Zəfər salnaməsində xüsusi yeri olan tarixi gündür.

Bu tarix azad edilmiş şəhərin təqvimdəki günü olmaqdan daha böyük məna daşıyır. O, Azərbaycanın işğaldan azadlıq yolunun, milli iradəsinin və öz torpaqlarında yeni həyat qurmaq əzminin simvoludur.

Cəbrayıl bu gün keçmişini qoruyaraq gələcəyə doğru addımlayır.

Zəfərdən dirçəlişə, həsrətdən qayıdışa uzanan bu yol Cəbrayılın yeni tarixidir.

Aqil Məmmədov

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü,

Kəlbəcər Rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri