Rəhim Hacızadə
YAP Qax rayon təşkilatının əmədaşı
Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi və təbii resurslardan daha səmərəli istifadə olunması istiqamətində həyata keçirilən siyasət yeni mərhələyə qədəm qoyur. Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə sentyabrın 22-də “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirənin keçirilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sentyabrın 23-də Dövlət Proqramının Prezidentin Sərəncamı ilə təsdiq edilməsi isə qarşıdakı dörd il üçün konkret fəaliyyət çərçivəsini müəyyənləşdirib.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi baxımından perspektivli istiqamətlərdən biridir. Dövlət Proqramında əsas diqqət yalnız mineral ehtiyatların hasilatının artırılmasına deyil, xammalın zənginləşdirilməsi, emalı və son məhsula çevrilməsinə qədər tam istehsal zəncirinin yaradılmasına yönəldilir. Belə yanaşma təbii resursların daha yüksək əlavə dəyər yaratmasına, yeni sənaye sahələrinin formalaşmasına və ölkənin ixrac imkanlarının genişlənməsinə şərait yarada bilər.
Proqram çərçivəsində qarşıya qoyulan iqtisadi hədəflər də kifayət qədər genişdir. 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ÜDM-ə töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manatadək, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manatadək artırılması nəzərdə tutulur. Bu məqsədlərin reallaşdırılması üçün 2027–2030-cu illərdə ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiya tələb olunur. Prezident İlham Əliyevin müşavirədə qeyd etdiyi kimi, bu vəsaitin əhəmiyyətli hissəsinin qeyri-büdcə mənbələri hesabına formalaşdırılması dövlət müəssisələrinin və özəl sektorun investisiya imkanlarının səfərbər edilməsini zəruri edir.
Yeni mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycanın mineral-xammal bazasının genişləndirilməsi və geoloji kəşfiyyat işlərinin intensivləşdirilməsidir. Ölkənin müxtəlif bölgələrində, o cümlədən Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda qızıl, mis, molibden və digər metal yataqlarının potensialının araşdırılması nəzərdə tutulur. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi həmin ərazilərin iqtisadi potensialının üzə çıxarılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda Naxçıvan Muxtar Respublikasında müasir texnologiyalar əsasında geoloji kəşfiyyat işlərinin aparılması regionun mineral resurslarının daha dəqiq qiymətləndirilməsinə imkan verə bilər.
Bu baxımdan “Filizçay”, “Dəmirli” və digər perspektivli yataqların imkanlarının qiymətləndirilməsi də mühüm istiqamətlərdəndir. “Filizçay” polimetal yatağında mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi imkanlarının qiymətləndirilməsi, “Dəmirli” yatağında əlavə mis ehtiyatlarından istifadə perspektivlərinin araşdırılması və Qarabağda geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi gələcəkdə mineral-xammal bazasının daha da zənginləşdirilməsinə xidmət edə bilər.
Dağ-mədən sənayesinin inkişafında digər mühüm istiqamət hasilat və emal mərhələlərinin bir-biri ilə əlaqələndirilməsidir. Qərb Sənaye Parkının yaradılması da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “Daşkəsən” filiz yatağının istismarı və ətraf ərazilərdə həyata keçiriləcək layihələr çərçivəsində filiz hasilatından başlayaraq zənginləşdirmə, pelet və briketlənmiş dəmir istehsalına qədər uzanan sənaye zəncirinin yaradılması nəzərdə tutulur. Bu yanaşma xammalın ölkədən ilkin formada çıxarılması əvəzinə onun daha yüksək əlavə dəyərli məhsullara çevrilməsinə imkan verə bilər.
Metallurgiya sənayesinin inkişafı da bu prosesin mühüm hissəsidir. Mövcud istehsal güclərinin artırılması, alüminium istehsal və emal zəncirinin genişləndirilməsi, yeni metallurgiya müəssisələrinin yaradılması ölkənin sənaye potensialının yüksəldilməsinə xidmət edə bilər. Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin məlumatına görə, “Azəralüminium” və “AzerGold” kimi portfel şirkətlərinin də alüminium, qızıl, mis, polimetal və dəmir filizi layihələrində iştirakı nəzərdə tutulur.
Dövlət Proqramının digər mühüm cəhəti dövlət və özəl sektorun əməkdaşlığının genişləndirilməsidir. Dövlət xətti ilə həyata keçiriləcək layihələrlə yanaşı, yerli və xarici investorların geoloji kəşfiyyat, hasilat və emal layihələrində iştirakına imkan yaradılması nəzərdə tutulur. Bu, həm maliyyə resurslarının səfərbər olunmasına, həm də müasir texnologiyaların və qabaqcıl istehsal təcrübələrinin Azərbaycana gətirilməsinə şərait yarada bilər. Proqram üzrə ümumi investisiya ehtiyacının 5,3 milyard manat qiymətləndirilməsi də özəl və dövlət kapitalının birgə səfərbər edilməsinin əhəmiyyətini göstərir.
Dağ-mədən və metallurgiya layihələrinin regional inkişaf baxımından da mühüm nəticələr doğurması gözlənilir. Yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması regionlarda məşğulluğun artmasına, nəqliyyat və logistika xidmətlərinin genişlənməsinə, yerli sahibkarlığın inkişafına və yeni iqtisadi əlaqələrin formalaşmasına şərait yarada bilər. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda sənaye layihələrinin həyata keçirilməsi həmin ərazilərin iqtisadi reinteqrasiyasını sürətləndirən amillərdən birinə çevrilə bilər.
Bununla yanaşı, dağ-mədən sənayesinin inkişafı ekoloji təhlükəsizlik məsələlərinin xüsusi diqqətdə saxlanılmasını tələb edir. Mədənlərin istismarı, filizlərin zənginləşdirilməsi və emalı zamanı müasir ekoloji standartların tətbiqi, ətraf mühitə təsirin minimuma endirilməsi və ekoloji ekspertizanın yüksək səviyyədə aparılması mühüm şərtlərdir. İqtisadi səmərəliliklə yanaşı, təbii ehtiyatların və ətraf mühitin qorunması da layihələrin uzunmüddətli dayanıqlılığının əsas komponentlərindən biridir.
Beləliklə, 2027–2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin yeni inkişaf mərhələsi üçün sistemli çərçivə yaradır. Proqramın mahiyyəti yalnız yeni yataqların istismarından ibarət deyil; əsas hədəf mineral resursların geoloji kəşfiyyatından hasilata, zənginləşdirmədən emala və son məhsul istehsalına qədər inteqrasiya olunmuş sənaye zəncirinin formalaşdırılmasıdır. Bu proses qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsi, ixracın genişləndirilməsi, regionların iqtisadi potensialının artırılması və yeni sənaye imkanlarının yaradılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qarşıdakı illərdə proqram çərçivəsində nəzərdə tutulan layihələrin ardıcıl həyata keçirilməsi Azərbaycanın mineral resurs potensialının daha səmərəli şəkildə iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunmasına və ölkənin sənaye strukturunun daha da gücləndirilməsinə xidmət edə bilər.