Eldar İsmayıl oğlu Əsgərov (Şəkibəyov)

Hüquqşünas, Dövlət qulluğunun baş müşaviri 

2-Cİ HİSSƏ

Eyni zamanda, müasir cərimə sistemlərində avtomatik aşkarlama vasitələri, elektron protokollar, sürücü tarixçəsi və müxtəlif informasiya sistemləri ilə inteqrasiya kimi texnoloji imkanlar cərimənin tətbiqinin şəffaflığını, inzibati proseslərin səmərəliliyini və yol hərəkəti təhlükəsizliyinin idarə edilməsi üçün informasiya imkanlarını genişləndirə bilər. Belə sistemlər cərimə mexanizminin yalnız fiskal nəticələrin təmin edilməsinə deyil, həm də hüquq pozuntularının qarşısının alınmasına, təkrar pozuntuların müəyyən edilməsinə və risklərin idarə olunmasına xidmət edən daha geniş hüquqi-inzibati mexanizmin tərkib hissəsinə çevrilməsinə imkan yaradır.

Bununla belə, texnoloji vasitələrin mövcudluğu öz-özlüyündə preventiv nəticəni təmin etmir. Əsas məsələ toplanmış məlumatların pozuntuların təkrar xarakterinin, sürücü davranışının və risk göstəricilərinin qiymətləndirilməsində necə istifadə edilməsidir.

Azərbaycan praktikasında yol hərəkəti qaydalarının pozulmasının elektron qaydada qeydə alınması və məlumatların informasiya sistemlərində toplanması istiqamətində mühüm texnoloji imkanlar formalaşmışdır. Bunun növbəti mərhələsi mövcud məlumatların yalnız ayrı-ayrı pozuntuların rəsmiləşdirilməsi üçün deyil, təkrar pozuntuların müəyyən edilməsi, sürücü tarixçəsinin təhlili və risk əsaslı preventiv tədbirlərin seçilməsi üçün də istifadə edilməsindən ibarət ola bilər.

Bu baxımdan beynəlxalq təcrübənin əsas əhəmiyyəti ayrı-ayrı ölkələrin konkret cərimə məbləğlərinin Azərbaycana köçürülməsində deyil, cərimənin hüquqi mexanizminin digər preventiv vasitələrlə necə əlaqələndirilməsindədir. Bir sıra hüquq sistemlərində cərimələr bal sistemi, sürücü tarixçəsi, təkrar pozuntuya görə daha sərt hüquqi nəticələr və əlavə preventiv tədbirlərlə tamamlanır. Belə yanaşmada cərimə yalnız baş vermiş pozuntuya reaksiya verən vasitə deyil, gələcək pozuntuların qarşısının alınmasına yönəlmiş daha geniş hüquqi mexanizmin tərkib hissəsinə çevrilir.

Gəlirə proporsional cərimə mexanizminin əsas xüsusiyyəti sanksiyanın maliyyə yükünün şəxsin iqtisadi imkanları ilə əlaqələndirilməsidir. Bu yanaşmada cəzanın ağırlığını ifadə edən gün vahidlərinin sayı ilə hər bir vahidin pul məbləği fərqli meyarlar əsasında müəyyən edilir. 

Məsələn, Almaniya Cinayət Məcəlləsinin 40-cı paraqrafına əsasən, pul cəzası, bir qayda olaraq, 5-dən 360-dək gün vahidi ilə müəyyən edilir, bir gün vahidinin məbləği isə şəxsin şəxsi və iqtisadi vəziyyəti, əsasən, orta gündəlik xalis gəliri nəzərə alınmaqla hesablanır. İsveç Cinayət Məcəlləsinin 25-ci fəslinin 2-ci maddəsində gün cərimələrinin sayı 30-dan 150-dək, Finlandiya Cinayət Məcəlləsinin 2 a fəslinin 1-ci maddəsində 1-dən 120-dək müəyyən edilir. İsveçdə vahidin məbləği şəxsin gəliri, əmlakı, himayəsində olan şəxslər və digər iqtisadi vəziyyəti, Finlandiyada isə gəliri, vergiləri, əsas yaşayış xərcləri və himayə öhdəlikləri nəzərə alınmaqla hesablanır. Danimarka Cinayət Məcəlləsinin 51-ci paraqrafında gün cərimələrinin sayı 1-dən 60-dək müəyyən edilir. Vahidin məbləği şəxsin orta gündəlik gəliri, yaşayış şəraiti, əmlakı və ödəmə qabiliyyəti ilə əlaqələndirilir.

Bu nümunələr cinayət hüququnda tətbiq olunan sistemlərə aid olsa da, hüquq pozuntusunun ağırlığının və cərimənin konkret şəxs üçün maliyyə yükünün fərqli meyarlarla müəyyən edilə biləcəyini göstərir. Başqa sözlə, sanksiyanın hüquqi ağırlığı bir meyarla, onun konkret şəxs üçün pul ifadəsi isə şəxsin iqtisadi imkanları nəzərə alınmaqla başqa meyarla müəyyən edilir.

Azərbaycan hüquq sistemində inzibati cərimə institutu əsasən əvvəlcədən müəyyən edilmiş sabit məbləğlərə əsaslanır. Bu model hüquqi müəyyənlik, tətbiq sadəliyi və normanın formal bərabərliyi baxımından mühüm üstünlüklərə malikdir. Bununla yanaşı, eyni nominal məbləğ müxtəlif gəlir səviyyələrinə malik şəxslər üçün fərqli iqtisadi nəticə yarada bilər. Belə ki, eyni məbləğ aşağı gəlirli şəxs üçün daha ciddi maliyyə yükü, yüksək gəlirli şəxs üçün isə nisbətən daha az nəzərəçarpan iqtisadi təsir yarada bilər. Nəticədə cərimənin hüquqazidd davranışın qarşısının alınmasına yönəlmiş çəkindirici funksiyasının bütün şəxslər baxımından eyni səviyyədə reallaşması məsələsi meydana çıxır. Bu yanaşmada cərimənin hüquqi qiymətləndirilməsi dəyişmir. Hüquq pozuntusunun xarakteri və ağırlıq dərəcəsi qanunverici tərəfindən müəyyən edilir, gün vahidlərinin sayı isə həmin qiymətləndirmənin normativ ifadəsi kimi çıxış edir. Gəlir göstəricisi isə bu sayın konkret şəxs üçün pul ifadəsinin müəyyən edilməsində istifadə olunur. Beləliklə, eyni hüquq pozuntusuna görə cərimənin hüquqi ağırlığı dəyişmir, dəyişən yalnız həmin cərimənin konkret şəxs üçün maliyyə ifadəsidir.

Bu fərqləndirmə xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əks halda gəlirə proporsional cərimə müxtəlif şəxslərə eyni hüquq pozuntusuna görə fərqli hüquqi qiymət verilməsi kimi başa düşülə bilər. Halbuki təklif olunan modeldə fərqləndirilən hüquq pozuntusunun özü deyil, sanksiyanın iqtisadi təsiridir.

Bu baxımdan, gəlirə proporsional cərimənin məqsədi müxtəlif şəxslərə fərqli hüquqi münasibət göstərmək deyil, müxtəlif iqtisadi imkanlara malik şəxslər üçün sanksiyanın faktiki çəkindirici təsirini mümkün qədər müqayisəolunan səviyyədə saxlamaqdır. Formal bərabərlik eyni hüquqi pozuntuya görə eyni nominal məbləğin tətbiqini nəzərdə tutduğu halda, maddi bərabərlik baxımından həmin sanksiyanın müxtəlif iqtisadi imkanlara malik şəxslər üçün yaratdığı real iqtisadi təsirin də nəzərə alınması məsələsi ortaya çıxır.

Məhz bu səbəbdən gəlirə proporsional cərimə mexanizminin Azərbaycanda ümumi və bütün inzibati xətalara şamil edilən sistem kimi deyil, seçilmiş kateqoriyalar üzrə, mərhələli və məhdud tətbiq mexanizmi kimi nəzərdən keçirilməsi mümkündür. İlkin mərhələdə yüksək riskli və ya təkrar xarakterli yol hərəkəti pozuntularının müəyyən hissəsinin belə mexanizmə daxil edilməsi mövcud sabit məbləğli cərimə sisteminin əvəzlənməsi deyil, onun tamamlanması kimi qiymətləndirilə bilər.

Belə modeldə mexanizmin tətbiqi əvvəlcədən qanunda müəyyən edilmiş obyektiv meyarlara bağlanmalıdır. Şəxsin gəlirinin nəzərə alınması inzibati orqanın sərbəst mülahizəsinə çevrilməməli, gəlir göstəricisi dövlət informasiya sistemlərində mövcud olan obyektiv məlumat əsasında müəyyən edilməlidir. Eyni zamanda, aşağı gəlirli şəxslərin sosial vəziyyətinin nəzərə alınması və müəyyən hallarda sabit məbləğli cərimənin tətbiqinin saxlanılması hüquqi və sosial balansın qorunmasına xidmət edə bilər.

Gəlirə uyğun cərimə modelinin tətbiqi qeyri-rəsmi gəlirlərin mövcud olduğu şəraitdə müəyyən çətinliklər yaradır. Əgər şəxsin gəliri yalnız rəsmi əməkhaqqı məlumatları əsasında hesablanarsa, sahibkarlıq və digər fəaliyyətlərdən faktiki olaraq yüksək gəlir əldə edən, lakin gəlirlərini tam rəsmiləşdirməyən şəxslərin iqtisadi imkanları nəzərə alınmaya bilər. Bu isə gəlirlərini rəsmiləşdirən şəxslərlə müqayisədə onların daha aşağı cərimə ödəməsi riskini yaradır.

Bu problemin həlli üçün gəlirin müəyyən edilməsində yalnız əməkhaqqı deyil, qanuni əsaslarla əldə edilə bilən digər rəsmi gəlir məlumatlarından da istifadə imkanları nəzərdən keçirilməlidir. Bununla belə, şəxsin ehtimal edilən gəlirini fərziyyələr əsasında müəyyənləşdirmək və həmin məbləğə uyğun cərimə tətbiq etmək yolverilməz olmalıdır. Gəlirin hesablanması yoxlanıla bilən məlumatlara, aydın hüquqi meyarlara və şəxsin hesablamaya etiraz etmək imkanına əsaslanmalıdır.

Eyni zamanda, gəlir barədə etibarlı məlumat olmadıqda sabit cərimənin tətbiqi gəlirini gizlədən şəxslərin bəzi hallarda daha əlverişli vəziyyətdə qalması riskini tam aradan qaldırmır. Buna görə gəlirə uyğun cərimə mexanizminin effektivliyi yalnız hüquqi normanın qəbulundan deyil, dövlət informasiya sistemlərinin imkanlarından, məlumatların qanuni mübadiləsindən və gəlirlərin yoxlanılması mexanizmlərindən də asılıdır. Belə imkanların yetərli olmadığı hallarda modelin tətbiqi etibarlı məlumatların mövcud olduğu sahələrdən başlanmalı, məlumat bazaları və nəzarət mexanizmləri təkmilləşdikcə genişləndirilməlidir.

Deməli, qeyri-rəsmi gəlirlərin mövcudluğu gəlirə uyğun cərimə ideyasını özlüyündə əsassız etmir. Lakin bu problem həll edilmədən modelin bütün şəxslərə bərabər və ədalətli təsir göstərəcəyini iddia etmək də düzgün olmazdı. Məqsəd gəliri rəsmi görünən şəxsləri daha çox cərimələmək deyil, eyni ağırlıqda inzibati xəta törətmiş şəxslər arasında iqtisadi imkanlardan irəli gələn əsassız fərqləri azaltmaqdır.

Bu mexanizmin preventiv xarakterinin qiymətləndirilməsi zamanı da yalnız tətbiq edilmiş cərimələrin sayı və onların ümumi məbləği əsas göstərici olmamalıdır. Cərimə sisteminin nəticələri təkrar pozuntuların dinamikası, sürücü davranışındakı dəyişikliklər və yol təhlükəsizliyi göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Təkrar pozuntunun mövcudluğu öz-özlüyündə cərimənin preventiv təsirinin zəif olduğunu sübut etmir, lakin belə hallar sistemin davranışa təsir imkanlarının ayrıca araşdırılması üçün mühüm göstərici ola bilər.

Bu baxımdan sürücü tarixçəsinin analitik izlənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada məqsəd yalnız sonuncu pozuntunun qeydə alınması deyil, şəxsin əvvəlki pozuntularının və onların təkrar xarakterinin müəyyən edilməsi, qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hallarda isə bu məlumatların növbəti hüquqi tədbirlərin seçilməsində nəzərə alınmasıdır. Belə yanaşma pozuntuların mexaniki şəkildə toplanmasından fərqli olaraq, təkrar və yüksək riskli davranışların müəyyən edilməsinə imkan yarada bilər.

Mərhələli müdaxilə mexanizmi də məhz bu prinsiplə əlaqələndirilə bilər. Pozuntunun xarakterindən və təkrar olub-olmamasından asılı olaraq xəbərdarlıq, əlavə maarifləndirici tədbirlər, təlim, bal sistemi çərçivəsində hüquqi nəticələr, cərimənin fərqləndirilməsi və qanunla nəzərdə tutulan digər tədbirlər bir-birini tamamlayan mexanizm təşkil edə bilər. Burada əsas məqsəd cəriməni bütün hallarda sərtləşdirmək deyil, təhlükəli davranışın təkrarlanmasının qarşısını almaqdır.

Beləliklə, texnologiya, sürücü tarixçəsi, bal sistemi və gəlirə proporsional cərimə eyni hüquqi mexanizmin eyniləşdirilmiş elementləri kimi deyil, müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən vasitələr kimi nəzərdən keçirilməlidir. Cərimə baş vermiş hüquq pozuntusuna hüquqi reaksiya verir, bal və təkrar pozuntu mexanizmləri davranışın davamlılığını və riskini nəzərə almağa imkan verir, texnoloji sistemlər isə bu məlumatların operativ və obyektiv şəkildə toplanması və emalına şərait yaradır. Gəlirə proporsional mexanizm isə cərimənin konkret şəxs üçün maliyyə təsirinin iqtisadi imkanlarla əlaqələndirilməsini təmin edir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycan üzrə yol hərəkəti cərimə sisteminin təkmilləşdirilməsi yalnız cərimə məbləğlərinin artırılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsas istiqamət pozuntunun qeydə alınması, onun təkrar xarakterinin müəyyən edilməsi, sürücü tarixçəsinin nəzərə alınması, riskə uyğun hüquqi müdaxilələrin seçilməsi və müəyyən hallarda cərimənin şəxsin iqtisadi imkanlarına uyğun hesablanmasını təmin edən qarşılıqlı əlaqəli mexanizmin formalaşdırılmasıdır.

Gəlirə proporsional cərimə bu sistemdə ayrıca və məhdud funksiyaya malik ola bilər. Onun məqsədi cərimənin hüquqi mahiyyətini dəyişdirmək və ya dövlətin maliyyə daxilolmalarını artırmaq deyil. Məqsəd eyni hüquq pozuntusuna görə müəyyən edilmiş hüquqi sanksiyanın müxtəlif iqtisadi vəziyyətdə olan şəxslər üzərində mümkün qədər müqayisəolunan çəkindirici təsir yaratmasına imkan verən əlavə hüquqi mexanizm formalaşdırmaqdır.

Bu baxımdan cərimənin fiskal funksiyası ilə onun preventiv funksiyasını bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. Cərimənin tətbiqi nəticəsində büdcəyə vəsait daxil olması onun hüquqi nəticələrindən biridir, lakin bu nəticə təkbaşına cərimə siyasətinin səmərəliliyini müəyyən etmir. İnzibati cərimənin əsas hüquqi məqsədlərindən biri hüquqazidd davranışın qarşısının alınması və gələcəkdə belə davranışların azalmasına təsir göstərməkdir. Buna görə də cərimə mexanizminin təkmilləşdirilməsi zamanı onun yalnız maliyyə nəticələri deyil, hüquqi məsuliyyətin fərdiləşdirilməsi, cərimənin real iqtisadi təsiri və preventiv məqsədə xidmət etmək qabiliyyəti də nəzərə alınmalıdır.

Davamı var