İbrahim Cəfərov,

аkademik

Təhsil cəmiyyətin intellektual potensialının inkişafını, milli kimliyin qorunmasını və gələcək nəsillərin formalaşmasını təmin edən mühüm strateji sahədir. Məktəbin funksiyası yalnız biliklərin ötürülməsi ilə məhdudlaşmır. O, eyni zamanda, şagirdlərdə məsuliyyət, vətəndaşlıq mövqeyi, hüquqa hörmət və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq kimi keyfiyyətlərin inkişafına xidmət edir. Bu baxımdan məktəbdaxili nizam-intizam və vahid məktəbli geyimi qaydaları ümumi təhsil mühitinin təşkilində əhəmiyyətli amillərdən biri kimi çıxış edir.

Məktəbli geyiminin tətbiqi zahiri görünüşdə vahidlik yaratmaqla yanaşı, şagirdlər arasında kollektivə mənsubiyyət hissinin güclənməsinə və sosial fərqlərin görünən təsirinin azalmasına kömək edə bilər. Geyimlə bağlı müqayisələrin zəifləməsi uşaqların diqqətinin biliklərə, şəxsi bacarıqlara və təlim nəticələrinə yönəlməsi üçün əlverişli şərait yaradır. Bununla belə, vahid geyim sosial bərabərsizliyin aradan qaldırılması üçün kifayət deyil. Əsl bərabərlik hər bir şagirdin sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq keyfiyyətli təhsil alması və məktəb həyatında bərabər iştirak imkanlarına malik olması ilə müəyyənləşir.

Bu səbəbdən məktəbli forması ilə bağlı tələblər ailələrin iqtisadi imkanları nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir. Geyimin əldə olunması ailələr üçün həddindən artıq maliyyə yükü yaratmamalı, şagirdlərin təhsil hüququna maneəyə çevrilməməlidir. Zəruri hallarda sosial dəstək mexanizmlərinin tətbiqi və çevik yanaşmanın təmin edilməsi sosial ədalət prinsipinin qorunmasına xidmət edə bilər.

Məktəbdə nizam-intizamın mahiyyəti yalnız müəyyən edilmiş qaydalara əməl olunması deyil, həm də həmin qaydaların məqsədinin şagirdlər tərəfindən dərk edilməsidir. Davamlı intizam şüurlu məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət və davranışın nəticələrini anlamaq əsasında formalaşır. Buna görə də məktəbli geyimi qaydalarının tətbiqi maarifləndirmə, pedaqoji izahat və valideynlərlə əməkdaşlıqla müşayiət olunmalıdır. Qaydalara riayət edilməməsi hallarında şagirdin ləyaqətinin qorunması, alçaldıcı münasibətə və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi əsas prinsip olmalıdır.

Müasir təhsil mühitində milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə elmi biliklərin və müstəqil düşüncənin inkişafı bir-birini tamamlayan istiqamətlərdir. Ana dilinə, milli tarixə, ədəbiyyata və mədəni irsə hörmət gənclərdə milli kimlik şüurunu möhkəmləndirir. Eyni zamanda, rəqəmsal informasiya mühitinin genişlənməsi şagirdlərdə tənqidi düşüncə, məlumat mənbələrini qiymətləndirmək və faktları təhlil etmək bacarıqlarının inkişafını zəruri edir.

Milli-mənəvi dəyərlərin tədrisi formal yanaşma ilə məhdudlaşmamalıdır. Muzeylərə səfərlər, tarixi abidələrin öyrənilməsi, milli bayramlarla bağlı maarifləndirici tədbirlər və mədəni irs layihələri şagirdlərin tarixi yaddaşının zənginləşməsinə töhfə verə bilər. Milli geyimlərin mədəni tədbirlərdə təqdim olunması da onların tarixi və simvolik əhəmiyyətinin izahı ilə müşayiət edildikdə daha səmərəli nəticə verir.

Digər tərəfdən, məktəb mühitində dünyəvi təhsil prinsiplərinin, insan hüquqlarının və fərqli dünyagörüşlərinə hörmətin qorunması vacibdir. Vahid məktəbli geyimi qaydaları tətbiq edilərkən hüquqi müəyyənlik, proporsionallıq və uşağın üstün mənafeyi nəzərə alınmalıdır. Normativ tələblər aydın olmalı, onların hüquqi əsasları düzgün izah edilməli və tətbiq zamanı şagirdlərin qanuni hüquq və maraqları qorunmalıdır.

Müəllimlərin peşəkar görünüşü də məktəb mədəniyyətinin formalaşmasında müəyyən rol oynayır. Səliqəli və işgüzar geyim təhsil müəssisəsində peşəkar mühitə töhfə verə bilər. Bununla yanaşı, müəllimin nüfuzunu müəyyən edən başlıca amillər onun pedaqoji səriştəsi, ədalətli münasibəti, ünsiyyət mədəniyyəti və şəxsi nümunəsidir. Müəllimlərə dair geyim tələbləri də aydın, əsaslandırılmış və əmək fəaliyyətinin xüsusiyyətlərinə uyğun olmalıdır.

Məktəbli geyimi siyasətinin uğuru yalnız normativ sənədlərin mövcudluğu ilə deyil, onların tətbiq keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bu prosesdə məktəb rəhbərliyi, müəllimlər, valideynlər və şagirdlər arasında əməkdaşlıq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ailələrin məlumatlandırılması, şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması və yaranan mübahisələrin dialoq yolu ilə həlli qaydalara ictimai etimadı gücləndirir.

Nəticə etibarilə, vahid məktəbli geyimi təhsil mühitində sosial münasibətləri tənzimləyən və kollektiv məsuliyyəti təşviq edən vasitələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin onun səmərəliliyi bərabər imkanların təmin edilməsi, uşaqların hüquqlarının qorunması və qaydaların pedaqoji məqsədlərlə uzlaşdırılmasından asılıdır.

Məktəbin əsas vəzifəsi yalnız intizamlı şagird yetişdirmək deyil, həm də müstəqil düşünən, milli-mənəvi dəyərlərə bağlı, hüquq və vəzifələrini dərk edən və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyan vətəndaş formalaşdırmaqdır. Məktəbli geyimi və davranış qaydaları məhz bu məqsədə xidmət etdikdə təhsil prosesində öz həqiqi ictimai və tərbiyəvi əhəmiyyətini qazanır.