Eldar İsmayıl oğlu Əsgərov (Şəkibəyov)

Korrupsiya əvvəlcədən müəyyən edilməsi çətin, müalicəsi asan olan,
bir müddət sonra isə müəyyən edilməsi asan,
lakin müalicəsi mümkün olmayan xəstəlikdir.
Nikkolo Makkiavelli

3-CÜ HİSSƏ

Gəlin görək başqa xarici dövlətlərdə vəziyyət necədir?
İngiltərə kimi dövlətdə korrupsiyanı nəzarət altına almaq üçün 100 ildən artıq vaxt lazım olmuşdur. Amma bunun əksinə olaraq Sinqapur və Honq Konq kifayət qədər tez bir zamanda korrupsiyadan təmiz səviyyəyə keçmişdilər. Botsvana isə bunu 10 il ərzində etmişdir. Çili bir neçə ilə korrupsiyanın öhdəsindən gəlmişdir. Polşa və Uqanda qısa bir müddətdə korrupsiyaya nəzarət yolunda uğurlu irəliləyişə nail olmuşdular.
Bu müvəffəqiyyətlərin ümumi xüsusiyyətləri hansılardır?
Korrupsiya ilə mübarizəni həyata keçirən hüquq-mühafizə orqanları, məsələn, Honq Konqda korrupsiyaya qarşı müstəqil komissiya, Botsvana, Çili, Malayziya, Sinqapurda korrupsiyaya qarşı mübarizə aparan müvafiq qurumlar.
Honq Konq dünyanın maliyyə paytaxtlarından biri hesab edilir. Korrupsiyaya qalib gəlmək istiqamətində hakimiyyətə 30 il vaxt lazım olmuşdur. 1970-ci illərin əvvəllərində Honq Konq cinayətkarlığın mərkəzi sayılırdı. 1974-cü ildə korrupsiyaya qarşı müstəqil komissiya yaradılmışdır. Həmin komissiya birbaşa Honq Konqun general-qubernatoruna tabe oldu. Bu komissiyaya ən nüfuzlu universitetlərin məzunlarını və şübhəli əlaqələri olmayan mütəxəssisləri cəlb edildilər.
Komissiyanın fəaliyyətinin səmərəli təşkili məqsədilə onun tərkibində üç əsas departament formalaşdırılmışdı. Operativ departamentə korrupsiya faktlarının aşkar edilməsi və vətəndaş müraciətlərinə baxılması, preventiv departamentə korrupsiya risklərinin yüksək olduğu sahələrdə rüşvətxorluq mexanizmlərinin öyrənilməsi və qarşısının alınması, ictimaiyyətlə əlaqələr departamentinə isə antikorrupsiya maarifləndirməsinin aparılması tapşırılmışdı.
İlkin mərhələdə Honq Konq cəmiyyətində bu təşəbbüsə ciddi inam yox idi. Bir çoxları hesab edirdi ki, əvvəlki kampaniyalarda olduğu kimi, bir neçə aşağı vəzifəli şəxs məsuliyyətə cəlb ediləcək və məsələ bununla yekunlaşacaq. Lakin qubernator Komissiyanın əsas vəzifələrindən biri kimi ictimai etimadın qazanılmasını müəyyən etmişdi.
Uzun illər ərzində korrupsiya Honq Konqda çoxşaxələnmiş sistemə çevrilmişdir. Bunu anlayaraq korrupsiyaya qarşı mübarizə komissiyası “iri balıqları” hədəf seçmişdir. Korrupsiyaya uğramış ən nüfuzlu vəzifəli şəxsləri dəmir barmaqlıqlar arxasına saldıqdan sonra, bu komissiya korrupsiyanı başsız qoydu. Güc aksiyaları ilə parallel olaraq hökumət problemə bütün cəmiyyəti qoşaraq təbliğat işi apardı.
Artıq altı ay sonra bir neçə yüksək vəzifəli məmur korrupsiya əməllərinə görə məsuliyyətə cəlb olundu. Komissiyanın fəaliyyətinin ilk ili ərzində rüşvət alan 220 məmur tutularaq mühakimə olunmuşdur. Onların arasında Honq Konqun polis rəisi də var idi. Ona qarşı cinayət işi açılsa da, o, ölkəni tərk edərək Londonda sığınacaq tapa bilmişdi. Buna baxmayaraq, Honq Konqun general-qubernatoru onun ekstradisiyasına və məhkəməsinin keçirilməsinə nail olmuşdur. Bu hadisələr mətbuatda geniş işıqlandırıldı və cəmiyyətə göstərildi ki, qanun qarşısında yalnız kiçik məmurlar deyil, yüksək vəzifə sahibləri də cavab verə bilərlər.
Dövlət aparatında rüşvətin azalması mütəşəkkil cinayətkarlığın da zəifləməsinə səbəb olmuşdu. Çünki korrupsioner məmurların himayəsi olmadan cinayətkar şəbəkələrin fəaliyyət imkanları əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşırdı.
Komissiyanın öz fəaliyyətində şəffaflığın təmin olunması məqsədilə onun işinə ictimai nəzarət mexanizmləri də yaradılmışdı. Biznes nümayəndələri, alimlər və ictimaiyyət təmsilçilərindən ibarət müşahidə komitələri qurumun fəaliyyətini izləyir, beləliklə həm korrupsiyaya qarşı mübarizə, həm də bu mübarizəni aparan orqanın özünün korrupsiya risklərindən qorunması təmin edilirdi.
Məhz bundan sonra əhali korrupsiyaya qarşı mübarizədə daha fəal iştirak etməyə başladı. Bu gün də Honq Konqda Korrupsiyaya Qarşı Müstəqil Komissiyanın gecə-gündüz fəaliyyət göstərən qaynar xətti mövcuddur və hər bir vətəndaş rüşvət tələb edilməsi ilə bağlı məlumat verə bilər. Maraqlı məqamlardan biri də ondan ibarətdir ki, Honq Konq hüquq sistemində məcburi şəraitdə rüşvət vermiş şəxslə rüşvət tələb edən vəzifəli şəxsin məsuliyyəti eyni qiymətləndirilmir. Məsələn, sürücü polis əməkdaşının tələbi ilə rüşvət verməyə məcbur olmuşdursa, əsas hüquqi məsuliyyət rüşvəti tələb edən vəzifəli şəxsin üzərinə düşür.
Əslində, Honq Konq rəhbərliyi zamanında belə bir qənaətə gəlmişdi ki, korrupsiyaya qarşı mübarizədə yarımçıq və formal tədbirlərlə nəticə əldə etmək mümkün deyil. Bu səbəbdən dövlət qulluqçularının gəlir və əmlaklarının qanuniliyinə nəzarət mexanizmləri əhəmiyyətli dərəcədə sərtləşdirilmişdi.
Müstəqil Korrupsiyaya Qarşı Komissiya əsaslandırılmış şübhələr mövcud olduqda istənilən dövlət qulluqçusu barəsində araşdırma aparmaq və onu müvəqqəti qaydada saxlatdırmaq səlahiyyətinə malik idi. Eyni zamanda qanunvericilikdə xüsusi müddəa nəzərdə tutulmuşdu: əgər dövlət qulluqçusunun və ya onun ailə üzvlərinin həyat tərzi əldə etdikləri rəsmi gəlirlərlə uyğunluq təşkil etmirdisə, həmin şəxs öz sərvətinin qanuni mənbələrini sübut etməli idi. Əmlakın və maliyyə vəsaitlərinin qanuni mənşəyini təsdiq edən sənədlər təqdim edilmədikdə ciddi cinayət məsuliyyəti tətbiq olunurdu.
Honq Konq korrupsiya ilə mübarizədə xidmətləri ilə öyünə bilər, əvvəllər ölkənin demək olar ki, bütün dövlət sektoru korrupsiya girdabında idi. Honq Konq hakimiyyəti bir sıra təsirli tədbirlər sayəsində rüşvətxorluğu məğlub etməyi bacardı. Dövlət qulluqçuları sübut etməli idilər ki, bütün bahalı əşyalar, daşınmaz əmlak, lüks avtomobillər və s. halal qazanılan pulla əldə edilmişdir, əks halda onu həbsxana və əmlak müsadirəsi gözləyirdi.
Nəhayət, korrupsiyaya qarşı mübarizə komissiyasına kömək məqsədilə Honq Konqun sadə vətəndaşlarına və mediaya rüşvətxorlardan şikayət etmək üçün real imkan verildi.
Müntəzəm olaraq qəzet səhifələrində rüşvətxor məmurlar barədə yayılan xəbərlər öz işini gördü, əhali ölkədə həqiqətən rüşvətlə mübarizə aparıldığına inandı, rüşvətxorlar isə təhlükədən qurtularaq, şübhəli pullardan imtina etmək qərarına gəldilər.
Komissiyaya kifayət qədər geniş səlahiyyətlər verilmişdir. Faktiki olaraq komissiyanın əməkdaşları hərbi məhkəmələrin qanunları əsasında fəaliyyət göstərirdilər: kifayət qədər əsas olardısa, məmuru həbs edə, ittiham irəli sürmədən onu həbsdə saxlaya, bank hesablarını dondura bilərdi. Təqsirləndirilən şəxs pulun qanuni yolla əldə edildiyini sübut edərdisə, o, təqibə məruz qalmırdı.
Komissiyanın əməkdaşları özləri rüşvətxorlara çevrilməsinlər deyə, hökumət qabaqlayıcı tədbirlər gördü, başqa məmurlardan fərqli olaraq onların əmək haqları artırıldı (onların əmək haqları polis əməkdaşlarının maaşlarından təxminən 20 faiz yüksək müəyyən edilmişdi). Komissiyaya nəzarət sahibkarlardan ibarət “ictimai komitələr” və ictimaiyyətin nümayəndələri tərəfindən həyata keçirildi. Komissiya Daxili İşlər Nazirliyinə və ya təhlükəsizlik orqanlarına tabe deyildi və korrupsiya ilə bağlı ən kiçik əsaslı şübhə yarandıqda istənilən dövlət qurumunda yoxlama aparmaq səlahiyyətinə malik idi. Əgər 1974-cü ildə Honq Konqun dövlət aparatının 90 faizi korrupsiya virusuna yoluxmuşdursa, bu rəqəm 2000-ci ildə 6 faizə, 2010-cu ildə isə 3 faizə enmişdir.
Çin də korrupsiya ilə mübarizədə əhəmiyyətli uğurlar əldə etmişdir. Onun antikorrupsiya strategiyası 2003-cü ildə Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Komitəsinin yaradılmasından başlayaraq uzunmüddətli repressiv tədbirlərə əsaslanırdı. Bu quruma təkcə ölüm cəzasını nəzərdə tutan korrupsiya cinayətlərini araşdırmaq deyil, həm də icra və inzibati funksiyaları yerinə yetirmək səlahiyyəti verilmişdir. Bu qurum ölüm cəzası verilə bilən korrupsiya cinayətlərini araşdırmaq hüququna malik olmaqla yanaşı, həm də icra və inzibati funksiyaları yerinə yetirir. Hər il korrupsiyanın mənfi nəticələri Çin iqtisadiyyatına 86 milyard dollar məbləğində ziyan vurur. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, Çində korrupsiya nəticəsində iqtisadi itkilər hər il ÜDM-in 13-17%-ni təşkil edir, hökumətdən ayrılan vəsaitin təxminən 20%-i vicdansız məmurların cibinə axır, korrupsionerlərin köməyi ilə cinayətkarlar hər il təxminən 25 milyard dolları yuyurlar. 2000-ci ildən 10.000 məmur güllələnmiş, 120.000 məmur 10-20 il müddətinə həbs cəzasına məhkum edilmişlər. Qısa müddət ərzində 8000-dən çox vətəndaş Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Komitəsinin təqiblərindən qorxaraq ölkəni tərk etmişdir. ÇXR-də 30 il ərzində aparılan islahatlar nəticəsində bir milyondan çox insan korrupsiya cinayətlərinə görə məhkum edilmişlər. Son illər repressiv tədbirlərlə yanaşı, yüksək vəzifəli məmurların bizneslə məşğul olmasına qadağa kimi qabaqlayıcı tədbirlər də tətbiq edilməyə başlanılmışdır. Yeni Zelandiya, Finlandiya və bir sıra digər ölkələrdə olduğu kimi Çində qaynar xətt fəaliyyət göstərir ki, burada adi vətəndaşlar məmurlar tərəfindən rüşvət və ya vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə halları barədə anonim məlumat verə bilərlər.
Yeni Zelandiya təxminən on ildir ki, dünyanın ən yüksək antikorrupsiya reytinqi olan ölkələr sırasındadır. Ölkə korrupsiyadan azad siyasi sistem sayəsində bu cür yüksək nəticələrə korrupsiyaya qarşı mübarizədə geniş səlahiyyətlərə (məsələn, vəzifə və əmlak vəziyyətindən asılı olmayaraq vətəndaşların xərc və gəlirlərinə nəzarət etmək səlahiyyəti) malik olan Ciddi Fırıldaqlarla Mübarizə İdarəsinin yaradılması sayəsində əldə etmişdir.
1990-cı illərdə Estoniyada mütəşəkkil cinayətkarlıq, eyni zamanda hüquq-mühafizə orqanlarında korrupsiya çiçəklənirdi.
Estoniyada korrupsiyaya qarşı mübarizənin əsas prinsiplərindən biri ölkədə informasiya texnologiyalarının xidmətlərindən istifadə və informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının inkişafıdır.
Estoniya informasiya texnologiyaları üzrə ən qabaqcıl Avropa İttifaqı ölkələrindən biridir. Ölkə ərazisində tam pulsuz WiFi əhatə dairəsi mövcuddur, ölkənin 98 faizi simsiz internetdən istifadə edir.
İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı korrupsiya problemini kökündən həll etməyə imkan vermişdir. Bu, ilk növbədə, “elektron hökumət” sayəsində mümkün olmuşdur. 2000-2005-ci illərdə Estoniyada bütün sənəd dövriyyəsi elektron formaya keçirilmiş və bütün Estoniyalıların məlumat bazaları ilə əlaqələndirilmişdir. İqtisadi statistika və məhkəmə sənədlərindən tutmuş tibbi sənədlərə və vətəndaş şikayətlərinə qədər məmurlara lazım ola biləcək bütün məlumatlar dövlət məlumat bazasında yerləşdirilmişdir. Sistem elə qurulmuşdur ki, hər hansı bir məmur hətta məlumatlara yenicə baxıb, dəyişiklik etməyi demirəm, avtomatik olaraq sistemin tarixində öz izini buraxır ki, bu da vicdansız, “natəmiz” işçini tez tapmağa imkan verir. Eyni zamanda, məmurlarla vətəndaşlar arasında qarşılıqlı əlaqə sadəcə olaraq yoxdur və ya minimuma endirilir.
Estoniyalılar vergi bəyannamələrini elektron şəkildə təqdim edirlər, 2010-cu ildən bəri vergi bəyannamələrinin 97 faizi onlayn təqdim edilmişdir. Hüquqi şəxsin qeydiyyatı 15 dəqiqə çəkir və ofislərə baş çəkməyi tələb etmir. 2007-ci ildə Estoniya öz seçicilərinə parlament seçkilərində internet vasitəsilə səs vermək imkanı verən, dünyada ilk ölkə olmuşdur, 2011-ci ildə seçicilərin 15,4 faizi bu hüquqdan yararlanmışdır.
Hər hansı sənədləri əldə etmək üçün vətəndaşa sadəcə yerindəcə şəkil çəkdirmək, elektron skanerdə imza atmaq, barmaq izlərinin şəklini təqdim etmək və sənədin dəyərini (xidmət haqqını, rüsumu) ödəmək kifayətdir. Müştəri müəyyən əməliyyat keçirərkən səlahiyyətli orqanın əməkdaşına foto və ya qəbz gətirmək zorunda deyil. Bütün lazımi sənədlər avtomatik olaraq sistemə daxil edilir. Bütün bu əməliyyat azı 10 dəqiqə çəkir. Sənədlər hazır olduqdan sonra vətəndaş elektron poçt və ya mobil telefona sənədin hazır olması barədə bildiriş alır.
İnternetin köməyi ilə hər bir estoniyalı valideyn istənilən vaxt övladının dərsdən yayınmadığını yoxlaya, qiymətlərini və ona hansı ev tapşırığı verildiyini öyrənə bilər. Hər bir ölkə vətəndaşının xəstəlik tarixçəsi və rentgenoqrafiyası internetdə saxlanılır, internet vasitəsilə onlar resept sifariş edə və ya həkim qəbuluna yazıla bilərlər.
Dövlət qurumlarında informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının intensiv inkişafı nəticəsində növbələr aradan qalxmışdır. Bütün işlər kompüter şəbəkəsi vasitəsilə həyata keçirilir. Bunun sayəsində ölkə şəffaflaşıb, məmurla vətəndaş arasında şəxsi təmasların olmaması, sadələşdirilmiş prosedurlarla birləşərək, korrupsiyanı qeyri-mümkün edir.
Estoniya hüquq-mühafizə orqanlarında ən səmərəli islahatlardan birini həyata keçirib. Son 20 ildə polis əməkdaşlarının sayı iki dəfə, bütün ölkə üzrə 3,5 min nəfərə qədər azalıb. Estoniyada əvvəllər uniformalı insanların işlədiyi bir çox xidmətləri mülki şəxslər həyata keçirirlər.
2005-ci ildə Estoniyada “Elektron Polis” layihəsinə start verilmişdir. Layihənin əsas məqsədi polis əməkdaşlarına harada olduqlarından asılı olmayaraq öz işlərini görmək imkanı yaratmaq olmuşdur. Sistemin işçi stansiyaları hər bir patrul avtomobilində quraşdırılmışdır və bu, polis əməkdaşlarının onlara lazım olan bütün məlumatlara operativ çıxışını təmin edir. Əgər əvvəllər ratsiya vasitəsilə danışıqlar aparmaq 15-20 dəqiqə çəkirdisə, indi bütün lazımi məlumatları bir neçə saniyə ərzində əldə etmək olar.
Eyni zamanda, polis qərargahı real vaxt rejimində bütün patrulların hərəkətinə və yerləşdiyi yerə nəzarət edə bilir. Polisin saytında vətəndaşlar rəsmi müraciətlər, onların inzibati və ya cinayət işi üzrə icraata nəzarət, rüsumları ödəmək və s. hərəkətləri edə bilər.
Dövlət qurumlarının fəaliyyətində şəffaflığın daha da artırılması, korrupsiyaya şərait yaradan halların qarşısının alınması, dövlət orqanlarının ictimaiyyət qarşısında hesabatlılığı,nın daha da gücləndirilməsi, dövlət qurumları tərəfindən əhaliyə göstərilən xidmətlərin daha da təkmilləşdirilməsi və elektronlaşdırılması, eləcə də korrupsiyaya qarşı mübarizə ilə bağlı görülən tədbirlərin davamlılığının təmin edilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən 2022-ci il 4 aprel tarixdə “Korrupsiyaya qarşı mübarizənin gücləndirilməsinə dair 2022-2026-cı illər üçün Milli Fəaliyyət Planı”nın təsdiq edilməsi haqqında Sərəncam imzalanmışdır.
Ölkəmizin hazırkı inkişaf mərhələsi korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində görülməli olan sistem xarakterli tədbirlərin effektivliyini və davamlılığını təmin edəcək yeni bir sənədin - Korrupsiyaya qarşı mübarizəyə dair yeni Milli Fəaliyyət Planının qəbul edilməsini şərtləndirir.
Milli Fəaliyyət Planında əks etdirilmiş kompleks tədbirlərin icrası ölkəmizdə korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində həyata keçirilən məqsədyönlü və qətiyyətli fəaliyyətin tərkib hissəsi kimi, şəffaflığın artırılmasına, dövlət orqanları (qurumları) tərəfindən göstərilən xidmətlərin keyfiyyət etibarilə yaxşılaşdırılmasına, ictimai nəzarətin təşkilində və korrupsiyanın ifşa edilməsində vətəndaş cəmiyyəti institutlarının rolunun artırılmasına xidmət edir.
Dövlət sektorunda idarəetmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi, yerli özünüidarəetmədə aşkarlığın və ictimai iştirakçılığın təmin edilməsi, özəl sektorda beynəlxalq standartlar əsasında antikorrupsiya standartlarının formalaşdırılması, müvafiq istiqamətlərdə qanunverici bazanın mütərəqqi beynəlxalq təcrübə əsasında təkmilləşdirilməsi korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində qarşıya qoyulmuş əsas prioritet istiqamətlər və məqsədlərdir.
Korrupsiyanın çiçəklənməsinə şərait yaradan amillərdən biri də qohumluq əlaqələridir. Vəzifəli şəxslərin yaxın qohumları, seçkili vəzifələr və qanunvericiliklə nəzərdə tutulan digər hallar istisna olmaqla, bilavasitə onun tabeliyində olan heç bir vəzifə tuta bilməzlər. Belə bir müddəa “Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında” Qanunun 7-ci maddəsində öz əksini tapmışdır.
Nepotizm (latınca - nepos) – nəvə, qardaş oğlu, bacıoğlu, quda, qohumlara və öz adamlarına xidməti himayədarlıq kimi başa düşülür. Qədim dövrdə roma papaları uşaqlarının olmaması səbəbindən öz hakimiyyətlərini möhkəmlətmək naminə gəlirli vəzifələri, ali dini rütbələri, yüksək kilsə titullarını və torpaqları öz qohumlarına (ilk növbədə qardaşoğullarına) paylayırdılar. Hazırda nepotizm daha geniş şəkildə başa düşülür - dövlət hakimiyyəti sistemində inzibati vəzifələrə təyinat və xidmət yolu ilə təkcə qohumluq əlaqələrinə görə deyil, həm də digər şəxsi əlaqələrə (“qohumluq” anlayışı, şəxsi dostluq zəminində verilən xidmətdə üstünlük və ya güzəştlər mənasında) görə irəli çəkilmə kimi başa düşülür.
Bu termin, orta əsrlər kilsəsinin mənəvi tənəzzül dövründə, papaların kilsə vəzifələrini (imtiyazlarını) qohumlarına payladığı zaman istifadəyə verilmişdir. Nepotizm əsasən 15-16 əsrlərdə geniş yayılmışdır.
Nepotizmin bir çox nümunələrini misal gətirmək olar: Papa IV Yevgeniy (papalıq 1431–1447) Papa XII Qriqorinin (papalıq 1406–1415) qardaşı oğlu, II Pavel isə IV Yevgeninin qardaşı oğlu idi. Maraqlı fakt ondan ibarətdir ki, 1464-cü ildə II Pavel papa seçilərkən ona səs verən hər bir kardinala yayın istisindən qorunmaq üçün geniş villa verəcəyini təntənəli şəkildə vəd etmişdi. 1471-ci ildə Papanın beş qohumu kardinal olduğu üçün Müqəddəs Taxt-tac-ı ailə biznesinə çevirən IV Sikst onu Vatikanda əvəz etmişdir.
Papa III Kallista (1378-1458) iki qardaşı oğlunu kardinal təyin etmişdir.
Əvvəlcə vəzifələr qardaş oğulları, xüsusilə 15-ci və 16-cı əsrlərdə isə qeyri-qanuni doğulmuş uşaqlar tərəfindən tutulmuşdu. Məsələn, VI Aleksandr oğlu Çezareni kardinal, Papa III Pavel isə nəvələrini kardinal rütbəsinə yüksəltmişdir. Papaların İtaliyanın şahzadələri olduqları və çoxsaylı nəsilləri üçün knyazlıqlar və hersoqluqlar əldə etməyə çalışdıqları zaman nepotizm intibah dövründə özünün pik nöqtəsinə çatmışdır.
Nepotizm 18-ci əsrdə məhv olmağa başladı, Papa XII İnnokentinin əmri ilə Kardinallar Kollecində yalnız bir qohumluq əlaqəsi ola bilərdi və 19-cu əsrə qədər kilsə iyerarxiyasında “qohumbazlıq” ənənəsi Papa XII İnnokentiy buna son qoyana qədər davam etmişdir.
Nepotizmə təkcə iş yerində və hökumətdə deyil, həm də arı, qarışqa, termit və meymun kimi heyvanlarda da rast gəlmək olar.
Nepotizm və ya qohumluq dövlət qurumlarına, hakimiyyət institutlarına inamı sarsıtmaqla, korrupsiya və səriştəsizliyə şərait yaratmaqla dövlət qulluğunun səmərəliliyinə mənfi təsir göstərir. Nepotizmin zərəri odur ki, insan peşəkar seçimdən keçmədən və çox vaxt yaxşı mütəxəssis olmadan vəzifəyə təyin olunur.
Hesab edin ki, hakimiyyətdə olan birisi işə götürmə və ya yüksəlişlə bağlı qərarlar qəbul edərkən ailə üzvlərinə, yaxın dostlarına və ya hansısa vəzifəli şəxsin xahişi ilə savadı və müəyyən səriştəsi olmayana üstünlük verir. Bu favoritizm insanın keyfiyyətlərinə və bacarıqlarına deyil, şəxsi münasibətlərə əsaslanır. İstər-istəməz belə qərarın qəbul edilməsi illərlə təcrübə toplamış, kifayət qədər hazırlıqlı mütəxəssisin layiq görüldüyü vəzifəyə kənardan ixtisassız işçilərdən birisini gətirib həmin vəzifəyə təyin edirlər. Dövlət vəzifələri ixtisasa görə deyil, əlaqələrə görə verildikdə, bu vəzifələrə peşə və mənəvi meyarlara cavab verməyən işçilərin təyin edilməsi səbəbindəm ən istedadlı və ixtisaslı insanlar layiq olduqları imkanları əldə edə bilmirlər.
Belə qərar vəzifəli şəxs tərəfindən qəbul edildikdə, dövlətin imicinə zərbə dəyir və peşəkar işçidə işə maraq itir, bu da nəticədə dövlətin sütunlarını sarsıdır.
Qohumların mühüm vəzifələrə təyin edilməsi sui-istifadə, dələduzluq və çirkli pulların yuyulması üçün imkanlar yarada bilər.
Favoritizm və qohumbazlıq rəhbər vəzifələr uğrunda sağlam rəqabətə, daha layiqli işçilərin karyera yüksəlişinə mane olur və xaricə “beyin axını”nın əsas səbəblərindən biridir.
Gələcəkdə karyera yüksəlişinə nail ola bilməmələri səbəbindən həmin işçilər məcbur olub taleləri ilə barışmalı olurlar. Prinsipiallıq göstərən işçilər isə dövlət qulluğundan tutduqları vəzifələrdən imtina etməklə başqa ölkələrə üz tuturlar.
Müasir tədqiqatçıların əksəriyyəti nepotizmin əməkdaşlara mənfi təsir göstərdiyinə inanmağa meyllidirlər: onların stressi, sədaqəti və motivasiyası. Ailə biznesi olsa belə, nepotizm hətta şirkətin məhsuldarlığına mənfi təsir göstərir. Lakin nüfuzlu qohumlarının olmasından asılı olmayaraq bütün işçilərə obyektiv, ədalətli və şəffaf qaydalar tətbiq edilərsə, qohumbazlıq əməllərinin mənfi təsirini azaltmaq mümkün olar.
Qohumbazlığın mənşəyi və əsasları sosial varlıq olan və yaxınlarına kömək etməyi və onlara dəstək olmağı özünün bilavasitə borcu hesab edən insanın təbii təbiətindədir. Belə dəstəyin heç bir problemi yoxdur, bu, normal qarşılıqlı əlaqə mexanizmidir.
Lakin bu cür “özününkü”nə yardımlar ictimai rifahın zərərinə həyata keçirildikdə mənfi məna kəsb edir və mənfi sosial hadisə kimi “nepotizmə” – yəni qohumbazlığa çevrilir.
Məsələn, hökumət başçısı arvadının qardaşını və ya bacısını təhsil naziri təyin edirsə, peşə məktəbini çətinliklə bitirsə də, diplomunu metronun yeraltı keçidində alıb iki kəlməni belə birləşdirə bilmirsə aydın məsələdir ki, belə bir nazir ilə bu ölkədə təhsil tamamilə bərbad olacaq. Bunu istənilən sahəyə də aid etmək olar.
Vaxtı ilə belə hallar bir sıra ölkələrdə də olmuşdur.
Amerika prezidentləri Ruzvelt və Eyzenhauer hər biri öz oğullarını inzibati vəzifələrə təyin etmişdilər. Ruzvelt oğlu Ceymsi katib, Eyzenhauer isə oğlu Conu kadrlar katibinin köməkçisi vəzifəsinə təyin etmişdir.
Donald Tramp birinci prezidentlik dövründə qızı İvanka və əri Cared Kuşneri özünə məsləhətçi təyin etmişdir.
Şimali Koreya qohumbazlığın səmərəsizliyə və korrupsiyaya necə gətirib çıxara biləcəyinin bariz nümunəsidir. Kim ailəsi hakimiyyətin irsi ötürülməsi, qohumlarını əsas vəzifələrə təyin etməklə ölkəyə nəzarəti saxlamışdır. Hakimiyyətin bir ailənin əlində bu cür cəmləşməsi ixtisaslı rəhbərliyin çatışmazlığına gətirib çıxarmışdır ki, bu da iqtisadi çətinliklərə və ölkənin beynəlxalq təcridinə səbəb olmuşdu. “Kim”lər dövründə idarəçilik insan hüquqlarının pozulması, iqtisadi səmərəsizlik və əhalinin ehtiyaclarını ödəməkdənsə, hakimiyyətin saxlanmasına diqqət yetirilməsi ilə xarakterizə olunur.
Başqa bir misal Suriyadır. Əsəd ailəsi 1971-ci ildən etibarən əvvəlcə Hafiz Əsədin, daha sonra isə oğlu Bəşər Əsədin rəhbərliyi altında ölkəni idarə etmişdir. Bu dövrdə dövlət idarəçiliyində, təhlükəsizlik orqanlarında və silahlı qüvvələrdə mühüm vəzifələrin əhəmiyyətli hissəsi ailəyə yaxın şəxslərin və dar etimad çevrəsinin nümayəndələrinin nəzarətində olmuşdur. Hakimiyyətin bu şəkildə məhdud qrup daxilində cəmləşməsi dövlət institutlarının zəifləməsinə, meritokratiya prinsiplərinin arxa plana keçməsinə və korrupsiya risklərinin artmasına səbəb olmuşdur. Nəticədə dövlət idarəçiliyində peşəkarlıq və hesabatlılıq mexanizmləri zəifləyərək şəxsi sədaqət amili ön plana çıxmışdır.
Bir çox tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, dövlət və ictimai institutların ailə və qrup maraqlarına tabe etdirilməsi uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi inkişafı məhdudlaşdırır, sosial narazılığı artırır və siyasi sabitliyi zəiflədir. Suriyada da uzun illər ərzində formalaşmış bu idarəetmə modeli nəticə etibarilə ölkədə dərin siyasi böhranı və vətəndaş qarşıdurmasını daha da ağırlaşdıran amillərdən biri olmuşdur. Bu təcrübə göstərir ki, dövlət idarəçiliyində şəxsi sədaqətin peşəkarlıqdan üstün tutulması qısamüddətli dövrdə hakimiyyətin möhkəmlənməsinə xidmət etsə də, uzunmüddətli perspektivdə dövlət institutlarının dayanıqlığını zəiflədir.
Bir çox tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, dövlət və ictimai institutların ailə və qrup maraqlarına tabe etdirilməsi uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi inkişafı məhdudlaşdırır, sosial narazılığı artırır və siyasi sabitliyi zəiflədir. Suriyada da uzun illər ərzində formalaşmış bu idarəetmə modeli nəticə etibarilə ölkədə dərin siyasi böhranı və vətəndaş qarşıdurmasını daha da ağırlaşdıran amillərdən biri olmuşdur. Bu təcrübə göstərir ki, dövlət idarəçiliyində şəxsi sədaqətin peşəkarlıqdan üstün tutulması qısamüddətli dövrdə hakimiyyətin möhkəmlənməsinə xidmət etsə də, uzunmüddətli perspektivdə dövlət institutlarının dayanıqlığını zəiflədir.
Bu nümunələrin məqsədi ayrı-ayrı ölkələrin siyasi sistemlərini qiymətləndirmək deyil, dövlət idarəçiliyində meritokratiya prinsiplərinin zəifləməsinin və hakimiyyətin məhdud çevrədə cəmləşməsinin uzunmüddətli nəticələrini göstərməkdir.
Bunun əksinə olaraq, Sinqapurun inkişaf təcrübəsi göstərir ki, dövlət idarəçiliyində uğurun əsas şərtlərindən biri kadrların seçilməsində peşəkarlıq, bilik və şəxsi keyfiyyətlərin əsas meyar kimi götürülməsidir. Li Kuan Yu dəfələrlə vurğulayırdı ki, dövlətin gələcəyini ilk növbədə onun idarə olunmasını həyata keçirən insanların keyfiyyəti müəyyən edir. Məhz bu yanaşma nəticəsində Sinqapur qısa müddətdə məhdud resurslara malik kiçik bir şəhər-dövlətdən dünyanın ən səmərəli və ən az korrupsiyaya məruz qalan idarəetmə sistemlərindən birinə çevrilmişdir. Bu təcrübə bir daha təsdiq edir ki, dövlətlərin davamlı inkişafı şəxsi sədaqətə deyil, layiqincə seçilmiş və peşəkar kadr potensialına söykənməlidir.
Nepotizm tez-tez mənfi nəticələrə gətirib çıxarsa da, uğurlu milli liderliklə yanaşı mövcud olduğu hallar da var. Bu istisnalar adətən öz rollarında yüksək səriştəli və effektiv olan qohumların təyin edilməsini nəzərdə tutur.
Amerika prezidenti Franklin D. Ruzveltin həyat yoldaşı Eleonora Ruzveltə güvənməsi diqqətəlayiq bir nümunədir. Eleonora sosial islahatlar və vətəndaş hüquqlarının müdafiəsində təsirli bir şəxs olmuşdur. Nepotizmin tənqidinə baxmayaraq, onun töhfələri sosial siyasətləri əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdirmiş və Böyük Depressiya və İkinci Dünya Müharibəsi zamanı ictimai əhval-ruhiyyənin qorunmasına kömək etmişdir.
Eynilə, Con Kennedinin qardaşı Robert Kennedini baş prokuror təyin etməsi əvvəlcə tənqid atəşinə tutulmuşdur. Lakin Robert Kennedi vətəndaş hüquqlarının təmin edilməsi və mütəşəkkil cinayətlərin araşdırılması kimi əsas sahələrdə çox effektiv olduğunu sübut etmişdir. Onun sədaqəti və səriştəsi əhəmiyyətli dərəcədə qanunvericilik nailiyyətlərinə töhfə vermişdir.

davamı var