AKADEMIK

elmi-ədəbi-publisistik

MONOQRAFİYA 

MÜƏLLIF:

RAHİB KƏRİMLİ, 

yazıçı-jurnalist

PROLOQ

Ana haqqında yazmaq insan haqqında yazmaqdır.

Çünki insanın dünyaya açılan ilk qapısı ana bətnidir; ilk səsi ana laylasıdır; ilk toxunuşu ana əlinin istisidir; ilk sevgisi ana məhəbbətidir; ilk müəllimi ana; ilk sığınacağı ana qucağıdır.

Ana sözü dünyanın bütün dillərində səslənə bilər, amma onun mənası insan qəlbində tərcüməsiz qalır.

Ana – sadəcə qadının bir sosial statusu deyil. Ana anlayışı insanlığın ən qədim, ən universal və ən müqəddəs mənəvi simvollarından biridir.

Ana bəzən ömrünün bütün ağrılarını öz içində gizlədib övladına gülümsəyən qadındır.

Bəzən gecənin yarısında uşağının başı üstündə oyaq qalan bir nəfəsdir.

Bəzən övladının yolunu illərlə gözləyən bir cüt gözdür.

Bəzən övladının uğurundan öz uğurundan daha çox sevinən ürəkdir.

Bəzən övladının səhvini bağışlamaq üçün dünyaya meydan oxuyan mərhəmətdir.

Bəzən də övladını itirdiyi halda belə onun adını, xatirəsini və mənəvi varlığını yaşadan şəhid anasıdır.

Bu monoqrafiya ananı yalnız ailə daxilindəki rolu ilə deyil, fəlsəfi, psixoloji, pedaqoji, sosial, tarixi, ədəbi və mənəvi fenomen kimi araşdırmağa yönəlmişdir.

MÜNDƏRİCAT

Ön söz

I fəsil. Ana anlayışının fəlsəfi mahiyyəti

II fəsil. Ana – həyatın başlanğıcı

III fəsil. Ana və övlad münasibətinin psixoloji əsasları

IV fəsil. Ana – insanın ilk müəllimi

V fəsil. Ana dili və ana laylası

VI fəsil. Ana və ailənin mənəvi təməli

VII fəsil. Ana məhəbbəti və fədakarlıq fəlsəfəsi

VIII fəsil. Ana və səbir

IX fəsil. Ana və mənəvi yaddaş

X fəsil. Azərbaycan mədəniyyətində ana obrazı

XI fəsil. Azərbaycan ədəbiyyatında ana

XII fəsil. Klassik ədəbiyyatda ana və qadın obrazı

XIII fəsil. Xalq yaradıcılığında ana

XIV fəsil. Ana və Vətən

XV fəsil. Şəhid anası – milli yaddaşın müqəddəs siması

XVI fəsil. Ana və təhsil

XVII fəsil. Ana və elm

XVIII fəsil. Ana və müasir cəmiyyət

XIX fəsil. Ananın görünməyən əməyi

XX fəsil. Ana və mənəvi tərbiyə

XXI fəsil. Ana və övladın şəxsiyyət kimi formalaşması

XXII fəsil. Ana və zaman

XXIII fəsil. Ana itkisinin fəlsəfəsi

XXIV fəsil. Anaya borc anlayışı

XXV fəsil. Ana obrazının ədəbi-estetik təhlili

XXVI fəsil. Ana – insanlığın mənəvi yaddaşı

XXVII fəsil. Müasir dövrdə analıq anlayışının yeni çalarları

XXVIII fəsil. Ana haqqında fəlsəfi nəticələr

Nəticə

Epilog – Anaya məktub

Biblioqrafik istiqamətlər

ÖN SÖZ

Ana haqqında düşüncənin başlanğıcı

Dünyada elə bir söz varmı ki, onu insan həyatının bütün mərhələlərində eyni dərinliklə hiss edək?

Bəlkə də ən böyük cavab “ana” sözüdür.

İnsan körpə ikən anaya ehtiyac duyur.

Uşaq ikən anaya sığınır.

Gənc ikən ananın duasını axtarır.

Yetkin yaşda onun məsləhətini xatırlayır.

Ata olanda ananın övlad böyütmək əziyyətini daha yaxşı anlayır.

Və bir gün ana həyatda olmayanda insan anlayır ki, bəzi boşluqları heç bir söz, heç bir var-dövlət, heç bir zaman doldura bilmir.

Ana yoxluğu həyatın sükutudur.

Ana varlığı isə həyatın ən böyük təsəllilərindən biridir.

UNICEF-in uşağın erkən inkişafı ilə bağlı materiallarında valideyn və qayğı göstərən şəxslərin uşağın idrak, emosional və sosial inkişafında mühüm rolu vurğulanır; erkən yaşlarda göstərilən qayğı uşağın sonrakı həyatına təsir edən əsas mühitlərdən biri kimi təqdim olunur.

Deməli, ana haqqında poetik düşüncə ilə elmi düşüncə bir nöqtədə qovuşur:

Ana yalnız sevgi verən insan deyil; uşağın şəxsiyyətinin formalaşdığı ilk sosial-mənəvi mühitin əsas iştirakçılarından biridir.

I FƏSİL

ANA ANLAYIŞININ

FƏLSƏFİ MAHİYYƏTİ

Ana anlayışı bioloji münasibətdən daha böyükdür.

Ana:

həyatdır,

sevgi,

mərhəmət,

səbir,

qayğı,

yaddaş,

dua,

ümid,

fədakarlıqdır.

İnsan fəlsəfəsi baxımından ana anlayışı “başqasının həyatına öz həyatından məna vermək” ideyasının ən güclü nümunələrindən biridir.

Ana övladının varlığına yalnız bioloji başlanğıc vermir.

O, həmin varlığın mənəvi dünyasının qurulmasında da iştirak edir.

Uşaq ilk dəfə dünyanı ananın üzündə görür.

İlk təhlükəsizlik hissini onun qucağında yaşayır.

İlk ayrılıq qorxusunu onun uzaqlaşması ilə hiss edir.

İlk etimadı onun səsinə bağlayır.

Beləliklə, ana uşağın dünyasında “ilk dünya” funksiyasını daşıyır.

II FƏSİL

ANA –

HƏYATIN BAŞLANĞICI

Ana sözünün ən qədim mənalarından biri həyatın başlanğıcı ilə bağlıdır.

İnsanın dünyaya gəlməsi bioloji hadisə olduğu qədər, mənəvi hadisədir.

Bir uşağın doğulması ilə yalnız yeni həyat yaranmır.

Yeni bir ana da doğulur.

Bu mənada analıq qadının həyatında yeni şəxsiyyət mərhələsi yaradır.

UNICEF-in valideynlik haqqında hesabatında da vurğulanır ki, uşağın doğulması ilə valideynlik rolu başlayır və valideynin uşağa göstərdiyi qayğı onun inkişafı, münasibət qurmaq, öyrənmək və cəmiyyətə inteqrasiya bacarıqları üçün mühüm əsas yaradır.

Ana ilə övlad arasında yaranan bağ buna görə sadəcə emosional deyil.

Bu bağ həm də inkişaf etdirici və tərbiyəedici münasibətdir.

III FƏSİL

ANA VƏ ÖVLAD MÜNASİBƏTİNİN

PSİXOLOJİ ƏSASLARI

Ana-övlad münasibəti insan psixologiyasının ən mühüm mövzularındandır.

Körpə üçün ana və ya əsas qayğı göstərən şəxs təhlükəsizlik, yaxınlıq və emosional tənzimlənmə baxımından mühüm rol oynayır.

Beynəlxalq tədqiqatlar da uşağın erkən dövrdə aldığı sosial-emosional qayğının inkişafla əlaqəsini göstərir. 51 aşağı və orta gəlirli ölkədə 159 mindən çox ailənin məlumatlarını əhatə edən araşdırmada anaların sosial-emosional qayğı praktikalarında yüksək iştirak göstərdiyi müəyyən edilmişdir.

Lakin burada mühüm elmi prinsip var:

Uşağın sağlam inkişafı yalnız ananın üzərinə qoyulmamalıdır.

Ata, digər ailə üzvləri, müəllimlər, sosial mühit və dövlət siyasəti də uşağın inkişafında mühüm rol oynayır.

Bu yanaşma analığın müqəddəsliyini azaltmır.

Əksinə, ananın üzərindəki bütün yükü təkbaşına daşımaq məcburiyyətini aradan qaldıraraq analığın daha sağlam və dayanıqlı şəkildə yaşanmasına imkan verir.

IV FƏSİL

ANA – İNSANIN İLK MÜƏLLİMİ

Məktəbdən əvvəlki ilk məktəb evdir.

Bu məktəbin ilk müəllimi isə çox vaxt anadır.

Ana uşağa:

danışmağı,

dinləməyi,

salamlaşmağı,

sevməyi,

paylaşmağı,

üzr istəməyi,

bağışlamağı,

hörmət etməyi

öyrədir.

Uşaq ilk dəfə “yaxşı” və “pis” anlayışlarını da ailə mühitində mənimsəyir.

Bu baxımdan ana tərbiyəsinin ən mühüm nəticəsi uşağın yalnız savadlı deyil, mənəvi şəxsiyyət kimi formalaşmasıdır.

Ana deyir:

“Yalan danışma.”

Uşaq dürüstlüyü öyrənir.

Ana deyir:

“Böyüyə hörmət et.”

Uşaq sosial münasibətin əsas qaydasını mənimsəyir.

Ana deyir:

“Köməyə ehtiyacı olana əl uzat.”

Uşaq mərhəmətin nə olduğunu anlayır.

Beləcə ana sözü zamanla uşağın daxili səsinə çevrilir.

V FƏSİL

ANA DİLİ VƏ ANA LAYLASI

“Anadili” ifadəsinin özündə belə ananın dilin formalaşmasındakı tarixi-mənəvi rolu görünür.

İnsan ilk sözlərini çox vaxt ana ilə ünsiyyətdə öyrənir.

Ana dili yalnız qrammatika deyil.

O, uşağın dünyanı adlandırmaq üsuludur.

“Su”, “çörək”, “ata”, “ana”, “ev”, “Vətən”, “sevgi” kimi sözlərin ilkin emosional mənası ailə daxilində formalaşır.

Ana laylası isə xalqın şifahi mədəniyyətinin ən qədim formalarından biridir.

Layla:

musiqidir;

şeirdir;

dua kimidir;

təsəllidir;

ümiddir;

nəsillərarası yaddaşdır.

Ana körpəsinə layla deyərkən əslində yalnız onu yatızdırmır.

O, öz xalqının musiqi duyumunu, söz yaddaşını və emosional mədəniyyətini gələcək nəslə ötürür.

VI FƏSİL

ANA VƏ AİLƏNİN MƏNƏVİ TƏMƏLİ

Ailə sosial institutdur.

Amma ailənin yalnız hüquqi və iqtisadi deyil, emosional və mənəvi tərəfi də vardır.

Bu mənəvi tərəfin formalaşmasında ana mühüm rol oynaya bilər.

Ana:

evin gündəlik qayğısını çəkən,

övladları bir araya gətirən,

ailə xatirələrini qoruyan,

bayramları yaşadan,

qohumluq bağlarını davam etdirən

şəxs kimi çıxış edə bilər.

Ancaq bu funksiyaların hamısını yalnız qadının vəzifəsi kimi təqdim etmək düzgün deyil.

Müasir ailə qarşılıqlı məsuliyyət modelinə əsaslanmalıdır.

Ana da qayğıya ehtiyacı olan insandır.

Ana da yorulur.

Ana da dəstək istəyir.

Ana da bəzən “mənə kömək edin” demək haqqına sahibdir.

Bu həqiqətin qəbul edilməsi analığa hörmətin müasir formalarından biridir.

VII FƏSİL

ANA MƏHƏBBƏTİ VƏ

FƏDAKARLIQ FƏLSƏFƏSİ

Ana sevgisinin əsas xüsusiyyəti onun fədakarlıqla bağlılığıdır.

Ana övladının xəstəliyində gecə yatmır.

Övladının imtahanında onun qədər həyəcan keçirir.

Övladının toyunda onun qədər sevinir.

Övladının dərdində onun qədər yanır.

Bu sevginin fəlsəfi mahiyyəti ondadır ki, ana çox vaxt öz “mən”ini övladının “mən”i ilə müəyyən dərəcədə birləşdirir.

Lakin burada mühüm sərhəd də vardır:

Fədakarlıq özünü tamamilə yox etmək demək deyil.

Sağlam analıq həm övlada qayğı göstərməyi, həm də ananın öz şəxsiyyətini qorumasını nəzərdə tutur.

Ana öz həyatını da yaşamalıdır.

Çünki xoşbəxt və dəstəklənən ana uşağa daha sağlam emosional mühit yarada bilər.

VIII FƏSİL

ANA VƏ SƏBİR

Ana haqqında düşünərkən ilk yada düşən xüsusiyyətlərdən biri səbirdir.

Ana illərlə gözləyə bilir.

Övladının səhvlərini bağışlaya bilir.

Onun böyüməsini səbrlə izləyir.

Ancaq analıq yalnız dözməkdən ibarət deyil.

Ana həm də mübarizə aparır.

Övladının təhsili üçün çalışır.

Onun sağlamlığı üçün mübarizə aparır.

Onun gələcəyi üçün imkan axtarır.

Bu səbəbdən ana səbrini “səssiz passivlik” kimi deyil, fəal mənəvi müqavimət kimi qiymətləndirmək daha doğrudur.

IX FƏSİL

ANA VƏ MƏNƏVİ YADDAŞ

Hər ailənin öz yaddaşı var.

Bu yaddaşda babanın şəkli, nənənin sandığı, atanın məktubu, ananın danışdığı əhvalatlar yaşayır.

Ana ailənin yaddaşını gələcəyə ötürən əsas şəxslərdən biri ola bilər.

O:

“Babamız belə idi...”

“Uşaqlığımızda belə olmuşdu...”

“Bu bayramı belə keçirərdik...”

deyərək keçmişi gələcəyə bağlayır.

Beləliklə, ana ailə tarixinin canlı arxivinə çevrilir.

Bu baxımdan analıq yalnız övlad yetişdirmək deyil, həm də mədəni yaddaşın qorunmasıdır.

X FƏSİL

AZƏRBAYCAN MƏDƏNİYYƏTİNDƏ

ANA OBRAZI

Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində ana xüsusi mövqeyə malikdir.

“Anaya hörmət” anlayışı Azərbaycan ailə mədəniyyətinin əsas dəyərlərindən biri kimi formalaşıb.

Azərbaycanın folklorunda, dastanlarında, aşıq yaradıcılığında və klassik ədəbiyyatında qadın və ana obrazlarının müxtəlif təcəssümləri mövcuddur.

Azərbaycan qadınının tarix boyunca ailə, təhsil, xeyriyyəçilik, mədəniyyət və ictimai həyatda müxtəlif rolları olmuşdur. Prezident Kitabxanasının “The Azerbaijani Woman in the Mirror of Time” virtual sərgisi də Azərbaycan qadınının ailə, maarifçilik, elm, təhsil, incəsənət, ictimai fəaliyyət və dövlət quruculuğundakı çoxşaxəli rolunu müxtəlif nəşrlər əsasında təqdim edir.

XI FƏSİL

AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATINDA ANA

Azərbaycan ədəbiyyatında ana obrazı müxtəlif estetik və fəlsəfi çalarlarla təqdim olunub.

Klassik poeziyada ana və qadın obrazı bəzən məhəbbət, bəzən sədaqət, bəzən mənəvi kamillik, bəzən də ailə müqəddəsliyi ilə əlaqələndirilir.

Xüsusilə Azərbaycan ədəbiyyatında qadın obrazının inkişafı cəmiyyətin sosial dəyişiklikləri ilə paralel gedib.

XX əsrin əvvəllərində qadının təhsili, ailədə mövqeyi, ictimai həyatda iştirakı və hüquqları mətbuatın və ədəbiyyatın mühüm mövzularından birinə çevrilmişdi. Müasir tədqiqatlar göstərir ki, Azərbaycan ziyalıları təhsilli qadını inkişaf etmiş millət ideyasının mühüm şərtlərindən biri kimi görürdülər.

XII FƏSİL

KLASSİK ƏDƏBİYYATDA

ANA VƏ QADIN OBRAZI

Azərbaycan klassik ədəbiyyatında qadın obrazının mühüm mərhələlərindən biri Nizami Gəncəvinin yaradıcılığıdır.

Nizaminin əsərlərində qadın yalnız romantik gözəllik simvolu deyil.

Nüşabə kimi obrazlar qadının ağıl, iradə, idarəçilik və siyasi düşüncə qabiliyyətini də nümayiş etdirir.

Bu cəhət xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Çünki qadın obrazının yalnız gözəlliklə məhdudlaşdırılmasının qarşısına müdrik qadın obrazını qoyur.

Füzuli poeziyasında isə qadın, məşuqə və gözəllik anlayışları eşq fəlsəfəsinin dərin qatları ilə əlaqələnir.

Füzulinin poetik dünyasında eşq insanı öz mənəvi sərhədlərindən çıxaran, kamilliyə aparan ağrılı və müqəddəs bir yol kimi təqdim edilir.

Bu ənənə sonrakı Azərbaycan poeziyasında qadın obrazının mənəvi-estetik zənginliyinə təsir göstərmişdir.

XIII FƏSİL

XALQ YARADICILIĞINDA ANA

Xalqın yaddaşı çox vaxt elmi kitablardan əvvəl mahnılarda, bayatılarda və dastanlarda yaşayır.

Azərbaycan xalq yaradıcılığında ana obrazının çox mühüm yeri vardır.

Ana:

evin işığıdır;

ailənin dayağıdır;

övladın qoruyucusudur;

dərdin sirdaşıdır.

Bayatılarda ana həsrəti, ana ayrılığı, ana duası və ana sevgisi xüsusilə güclü emosional motivlərdəndir.

Bu fakt göstərir ki, ana obrazı yalnız yazılı ədəbiyyatın deyil, xalq yaddaşının da fundamental obrazıdır.

XIV FƏSİL

ANA VƏ VƏTƏN

“Vətən” və “ana” anlayışlarının Azərbaycan dilində və milli düşüncəsində bir-birinə yaxınlaşması təsadüfi deyil.

Biz “Ana Vətən” deyirik.

“Anamın dili” deyirik.

“Doğma ana torpaq” deyirik.

Bu ifadələrin hər birində doğmalıq, qoruma və mənsubiyyət hissi vardır.

Ana uşağı necə qoruyursa, insan da Vətəni qorumağı mənəvi borc kimi qəbul edir.

Ana övladına Vətən sevgisi aşılayır.

Bu mənada Vətən sevgisinin ilk məktəblərindən biri ailədir.

XV FƏSİL

ŞƏHİD ANASI –

MİLLİ YADDAŞIN MÜQƏDDƏS SİMASI

Ana haqqında monoqrafiyada şəhid anasının xüsusi yeri olmalıdır.

Çünki şəhid anasının taleyi adi şəxsi kədər çərçivəsinə sığmır.

O, bir övlad itirib.

Amma həmin övlad xalqın yaddaşında yaşayır.

Şəhid anasının göz yaşında həm şəxsi faciə, həm də milli qürur yanaşı dayanır.

Onun “mənim oğlum” dediyi insan bir xalq üçün Vətənin oğluna çevrilir.

Bu baxımdan şəhid anası milli yaddaşın canlı daşıyıcısıdır.

Onun danışdığı hər xatirə tarixdir.

Onun qoruduğu hər fotoşəkil sənəddir.

Onun övladının adı isə yaddaşdır.

XVI FƏSİL

ANA VƏ TƏHSİL

Təhsilli ana uşağın təhsil münasibətinə mühüm təsir göstərə bilər.

Lakin burada da məsələ yalnız diplomda deyil.

Təhsilin ən böyük nəticəsi düşünmək bacarığıdır.

Ana uşağa sual verməyi öyrədirsə, ona dünyanı anlamağın qapısını açır.

“Bu niyə belədir?”

“Bunun səbəbi nədir?”

“Başqasının yerində olsaydın, nə edərdin?”

kimi suallar uşağın təfəkkürünü inkişaf etdirir.

Bu baxımdan ana evin ilk intellektual mühitini formalaşdıran şəxslərdən biri ola bilər.

Azərbaycan tarixində də qadın təhsilinin inkişafı modernləşmə və maarifçilik məsələləri ilə əlaqəli olmuşdur. Araşdırmalar XIX əsrdə qadınların təhsilə cəlb olunmasının milli inkişaf ideyaları ilə bağlandığını göstərir.

XVII FƏSİL

ANA VƏ ELM

Ana alim ola bilər.

Professor ola bilər.

Həkim ola bilər.

Mühəndis ola bilər.

Jurnalist ola bilər.

Yazıçı ola bilər.

Müəllim ola bilər.

Bu zaman analıqla peşəkar şəxsiyyət arasında ziddiyyət yaratmaq doğru deyil.

Qadın həm ana, həm də elm adamı ola bilər.

Azərbaycan qadınlarının elm və təhsildəki rolu tarixən inkişaf edib. Müasir Azərbaycan qadınlarının elm, səhiyyə, təhsil, mədəniyyət və digər sahələrdə fəaliyyətini əks etdirən çoxsaylı nəşrlərin mövcudluğu da bunu göstərir.

Analıq qadının intellektual həyatını dayandıran deyil, onun şəxsiyyətinin bir hissəsi olan həyat mərhələsidir.

XVIII FƏSİL

ANA VƏ MÜASİR CƏMİYYƏT

Müasir ana əvvəlki dövrlərin anasından fərqli sosial şəraitdə yaşayır.

O, həm ailə qayğıları, həm peşə həyatı, həm texnologiya, həm də sürətlə dəyişən sosial münasibətlərlə qarşılaşır.

Müasir cəmiyyətin əsas vəzifələrindən biri analığın bütün yükünü qadının üzərinə qoymamaqdır.

Ana üçün:

uşaq baxımı,

səhiyyə,

təhsil,

iş və ailə balansı,

sosial müdafiə,

psixoloji dəstək

kimi məsələlər əhəmiyyətlidir.

UNICEF-in məlumatları da valideynlərin uşağa qayğı göstərmək üçün vaxt, maliyyə və xidmət dəstəyinə ehtiyac duyduğunu vurğulayır.

Deməli, ana sevgisi fərdi dəyər olmaqla yanaşı, sosial siyasətin də mövzusu olmalıdır.

XIX FƏSİL

ANANIN GÖRÜNMƏYƏN ƏMƏYİ

Ana əməyinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun böyük hissəsinin görünməməsidir.

Ana səhər hamıdan əvvəl oyanır.

Hamı yatandan sonra bəzən sonuncu o yatır.

Uşağın paltarını hazırlayır.

Yeməyini düşünür.

Dərsini soruşur.

Xəstəliyini izləyir.

Ad gününü xatırlayır.

Uğuruna sevinir.

Kədərinə yanır.

Bütün bunların bir çoxu əmək statistikalarında görünmür.

Amma bu görünməyən əmək ailənin davamlılığını təmin edir.

Ona görə analığın əməyi yalnız “vəzifə” kimi deyil, dəyər yaradan fəaliyyət kimi qiymətləndirilməlidir.

XX FƏSİL

ANA VƏ MƏNƏVİ TƏRBİYƏ

İnsanın xarakteri yalnız məktəbdə yaranmır.

Onun təməli ailədə qoyulur.

Ana uşağa vicdanın nə olduğunu öyrədir.

“Başqasının haqqına girmə.”

“Yalan danışma.”

“Zəifə əl qaldırma.”

“Böyüyə hörmət et.”

“Kiçiyə qayğı göstər.”

Bu cümlələr sadə görünür.

Amma insanın bütün ömrü boyu davranışına istiqamət verə biləcək mənəvi kodeksin əsaslarını təşkil edir.

XXI FƏSİL

ANA VƏ ÖVLADIN ŞƏXSİYYƏT KİMİ FORMALAŞMASI

Ana uşağı özü üçün deyil, həyat üçün yetişdirməlidir.

Bu, analığın ən çətin fəlsəfi məsələlərindən biridir.

Uşaq ananın mülkü deyil.

O, müstəqil şəxsiyyətdir.

Ana onu qoruyur, amma bir gün sərbəst buraxmağı da bacarmalıdır.

Əsl analıq:

qorumaq və azad etmək,

sevmək və məsuliyyət vermək,

dəstək olmaq və müstəqilliyə hazırlamaq

arasındakı tarazlıqdır.

Ana uşağın əlindən tutmağı bildiyi kimi, vaxtı gələndə əlini buraxmağı da bilməlidir.

Çünki məqsəd uşağı ömür boyu özünə bağlamaq deyil.

Məqsəd onu həyata hazırlamaqdır.

XXII FƏSİL

ANA VƏ ZAMAN

Zaman ananın üzündə izlər qoyur.

Saçlarına ağ düşür.

Əlləri qırışır.

Addımları yavaşlayır.

Amma övladın gözündə ana qocalmır.

Bəlkə də bunun səbəbi budur:

İnsan anasını həmişə öz həyatının başlanğıcındakı obrazı ilə xatırlayır.

Ona görə yetmiş yaşlı insan belə anasını xatırlayanda içində bir uşaq oyanır.

Ana insanın içindəki uşağın son sığınacağıdır.

XXIII FƏSİL

ANA İTKİSİNİN FƏLSƏFƏSİ

Ana itkisi insan həyatının ən ağır mənəvi sarsıntılarından biri ola bilər.

Ana dünyadan köçəndə evdə yalnız bir insanın yoxluğu yaranmır.

Bir səs susur.

Bir dua kəsilir.

Bir telefon zəngi daha gəlmir.

Bir qapı artıq əvvəlki kimi açılmır.

Bir stul boş qalır.

Bir süfrədə bir yer əskilir.

Amma ana tamamilə yox olmur.

O, övladının yaddaşında yaşayır.

Onun danışığında, davranışında, xatirələrində, övladlarına münasibətində davam edir.

Bu baxımdan insan anasını itirdikdən sonra onun müəyyən xüsusiyyətlərini özündə yaşatmağa başlayır.

Ana ölümdən sonra da övladının xarakterində yaşaya bilər.

XXIV FƏSİL

ANAYA BORC ANLAYIŞI

İnsan anasına borcludurmu?

Bəli.

Amma bu borc yalnız maddi deyil.

Ana üçün ən böyük “ödəmə” onun sevgisini təkrarlamaqdır.

Yəni:

yaxşı insan olmaq;

dürüst yaşamaq;

övladlarını düzgün böyütmək;

başqasına mərhəmət göstərmək;

ailəyə hörmət etmək;

Vətənə faydalı olmaq.

Ana övladının uğurunu görəndə “borcum ödənildi” demir.

Əksinə, ana üçün övladın yaxşı insan olması ən böyük mükafatdır.

XXV FƏSİL

ANA OBRAZININ ƏDƏBİ-ESTETİK TƏHLİLİ

Ədəbiyyatda ana obrazının bir neçə əsas modeli mövcuddur:

1. Müqəddəs ana

Ana mənəvi paklığın simvoludur.

2. Fədakar ana

Öz həyatını övladının gələcəyinə həsr edir.

3. Müdrik ana

Övladına həyat dərsi verir.

4. Kədərli ana

Övlad itkisi və ayrılıq ağrısını daşıyır.

5. Mübariz ana

Çətinliklərlə mübarizə aparır.

6. Vətənpərvər ana

Övladını Vətən sevgisi ilə böyüdür.

7. Şəhid anası

Şəxsi ağrını milli yaddaşın bir hissəsinə çevirir.

8. Müasir ana

Analığı peşə, təhsil və ictimai fəaliyyətlə birləşdirir.

Bu obrazların hər biri ana anlayışının müxtəlif tərəflərini açır.

XXVI FƏSİL

ANA –

İNSANLIĞIN MƏNƏVİ YADDAŞI

İnsanlıq öz tarixini kitablarla qoruyur.

Ailələr isə öz tarixini çox vaxt anaların yaddaşı ilə qoruyur.

Ana nənədən eşitdiyi hekayəni qızına danışır.

Qızı öz övladına danışır.

Beləliklə, bir ailənin yüz illik yaddaşı bir insanın dilində yaşaya bilir.

Ana bu mənada şifahi tarix institutudur.

O, keçmişi gələcəyə daşıyan körpüdür.

XXVII FƏSİL

MÜASİR DÖVRDƏ

ANALIQ ANLAYIŞININ

YENİ ÇALARLARI

XXI əsrdə analıq anlayışı daha çoxşaxəli xarakter alır.

Bu gün ana:

evdə uşağa baxan qadın olmaqla yanaşı,

həm də:

müəllim,

alim,

həkim,

rəhbər,

jurnalist,

sənətkar,

sahibkar,

tədqiqatçı,

ictimai xadim

ola bilər.

Bu dəyişiklik analığın mahiyyətini aradan qaldırmır.

Əksinə, göstərir ki, analıq bir qadının şəxsiyyətinin yalnız bir tərəfidir.

Müasir yanaşmanın əsas prinsipi belə ifadə edilə bilər:

Ana olmaq qadının bütün şəxsiyyətini əvəz etmir; analıq qadının zəngin şəxsiyyətinə əlavə olunan müqəddəs və məsuliyyətli bir həyat roludur.

XXVIII FƏSİL

ANA –

İNSANLIĞIN ƏBƏDİ RƏMZİ

Ana haqqında düşünərkən bir həqiqətə qayıdırıq:

İnsan nə qədər böyüsə də, ananın övladı olaraq qalır.

Dünyanın ən böyük alimi də anasının övladıdır.

Ən böyük dövlət xadimi də.

Ən məşhur sənətkar da.

Ən güclü insan da.

Çünki ana insanın həyatındakı ilk bağdır.

İnsan dünyanı dəyişə bilər.

Amma dünyaya gəldiyi ilk qucağı heç vaxt tamamilə unutmur.

NƏTİCƏ

ANA –

HƏYATIN İLK VƏ

ƏBƏDİ MƏKTƏBİ

Ana haqqında yazılmış ən böyük kitab belə ananın həyatdakı bütün mənasını ifadə etməyə yetməz.

Çünki ana haqqında söz bitmir.

Ana haqqında düşüncə də bitmir.

Ana:

həyatın başlanğıcıdır.

Məhəbbətin ilk ünvanıdır.

Səbrin ən böyük məktəbidir.

Mərhəmətin canlı nümunəsidir.

Tərbiyənin ilk müəllimidir.

Ailənin mənəvi yaddaşıdır.

Övladın ən qədim sığınacağıdır.

Vətənin ilk təbliğatçısıdır.

İnsanın ən uzun ömürlü xatirəsidir.

Ana uşağı dünyaya gətirir.

Amma bununla kifayətlənmir.

O, bir insanın daxilində başqa bir dünya qurur.

Bu dünyanın içində:

sevgi varsa – ana var;

mərhəmət varsa – ana var;

dua varsa – ana var;

vicdan varsa – ana var;

Vətən sevgisi varsa – ana var;

insanlıq varsa – orada ananın görünməz izi vardır.

Ona görə ana haqqında ən doğru nəticə bəlkə də budur:

Ana – insanın həyatında ilk görünən möcüzədir.

EPİLOQ

ANAYA MƏKTUB

Ana...

Bu sözü yazmaq asandır.

Amma bu sözün mənasını yazmaq mümkün deyil.

Çünki “ana” bir söz deyil.

Bir ömürdür.

Bir qucaqdır.

Bir layladır.

Bir duadır.

Bir cüt gözün illərlə yol gözləməsidir.

Bir əlin alnına qoyduğu sərinlikdir.

Bir səsin:

“Yeməyini yemisənmi?”

deyə soruşmasıdır.

Bir telefon zəngidir:

“Haradasan, bala?”

Bir ömrün bütün qayğısını iki kəlməyə sığdıran səsdir.

Ana...

Sən övladına həyat verirsən.

Sonra öz həyatını onun həyatının arxasında görünməz şəkildə davam etdirirsən.

Övlad böyüyür.

Ana qocalır.

Övlad evdən gedir.

Ana pəncərəyə baxır.

Övlad öz ailəsini qurur.

Ana yenə də onun yolunu gözləyir.

Övladın saçlarına ağ düşür.

Ana onu yenə uşaqlığındakı kimi görür.

Və bir gün...

Ana dünyadan köçür.

Ev qalır.

Divarlar qalır.

Süfrə qalır.

Kreslo qalır.

Şəkillər qalır.

Amma evin içindən bir səs əskilir.

O səs – ana səsidir.

İnsan həmin gün anlayır ki, ana yalnız bir insan deyilmiş.

Ana evin ruhu imiş.

Ana ailənin nəfəsi imiş.

Ana ömrün görünməyən dayağı imiş.

Və insanın içində bir qapı varmış ki, onu yalnız ana aça bilirmiş.

SON SÖZ

Ana haqqında yazılan hər cümlənin sonunda yenə bir söz qalır:

ŞÜKÜR.

Ana həyatda varsa – ona şükür.

Ana uzaqdadırsa – onun yoluna dua.

Ana qocalıbsa – əlinə dayaq.

Ana xəstədirsə – başına keşik.

Ana dünyadan köçübsə – ruhuna rəhmət.

Çünki ana insanın həyatında elə bir iz qoyur ki, zaman onu silə bilmir.

Bəlkə də buna görə xalq müdrikliyi əsrlər boyu eyni həqiqəti yaşadıb:

Ana varsa, insanın dünyasında hələ işıq var.

Ana varsa, evin qapısında hələ ümid dayanır.

Ana varsa, insanın duasında hələ bir müqəddəs ad yaşayır.

Və ana dünyadan köçsə belə...

ANA ÖLMÜR.

O, övladının qəlbində,

övladının sözündə,

övladının davranışında,

övladının övladlarında,

ailəsinin xatirələrində

və nəhayət, insanlığın mənəvi yaddaşında yaşamağa davam edir.

BİBLİOQRAFİK VƏ

ELMİ İSTİNAD İSTİQAMƏTLƏRİ

UNICEF – erkən uşaqlıq dövrü, valideynlik və qayğı mühiti üzrə tədqiqat və hesabatlar. Erkən dövrdə valideyn qayğısının uşağın inkişafı üçün mühüm əhəmiyyəti vurğulanır.

UNICEF/NIH və əməkdaş tədqiqatçılar – müxtəlif ölkələrdə ana, ata və digər qayğı göstərənlərin sosial-emosional qayğı praktikalarının müqayisəli tədqiqi.

Azərbaycan Prezident Kitabxanası – Azərbaycan qadınının tarix, ailə, maarifçilik, elm, təhsil, mədəniyyət və ictimai həyatda rolunu əks etdirən nəşrlər toplusu.

Azərbaycan qadını və maarifçilik – XIX əsrdə qadın təhsili, sosial dəyişiklik və maarifçi ideyalarla bağlı akademik araşdırmalar.

Azərbaycan mətbuatında qadın məsələsi – XX əsrin əvvəllərində qadınların təhsili, ailə həyatı, sosial statusu və ictimai iştirakının mətbuatda müzakirəsi.

Azərbaycan ədəbiyyatında qadın yazarlar – qadın yaradıcılığının tarixi inkişafı və ədəbiyyatdakı mövqeyi haqqında müasir tədqiqatlar.Monoqrafiyanın əsas elmi tezisi

Ana yalnız övlad dünyaya gətirən bioloji varlıq deyil; o, insanın ilkin emosional, dil, sosial və mənəvi mühitinin formalaşmasında mühüm rol oynayan, ailə və mədəni yaddaşın nəsildən-nəslə ötürülməsində iştirak edən universal insanlıq obrazıdır.

Rahib KƏRİMLİ, 

yazıçı-jurnalist