Sənət əsərinin qorunub saxlanması yalnız bərpaçının işindən asılı deyil. Onilliklər sonra rəsmin vəziyyəti rəssamın istifadə etdiyi materiallardan, kətanın və dayağın seçilməsindən, boya tətbiqi üçün istifadə edilən üsullardan, sonradan saxlama və nümayiş şərtlərindən təsirlənir. Buna görə də əsərin uzunömürlülüyünü təmin edən bir çox proseslər bərpaçı rəssama çatmazdan əvvəl başlayır.

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin bərpaçı rəssamı İdris Qasımov bu detalları AZƏRTAC-ın müxbirinə müsahibəsində açıqlayıb.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, bərpanın mürəkkəbliyi rəsmin ölçüsü ilə deyil, ilk növbədə, onun zədələnməsinin təbiəti və dərəcəsi ilə müəyyən edilir. Kiçik bir əsər mürəkkəb müdaxilələr, böyük tablo isə təkcə azacıq bərpa işi tələb edə bilər.

Həmsöhbətimiz əlavə edib: “Prosesin mürəkkəbliyi işdən işə dəyişir. Kiçik bir əsər çox mürəkkəb şəkildə zədələnə bilər. Məsələn, onu başqa bir kətana köçürmək lazım gəlir. Digər tərəfdən, böyük bir rəsm əsəri nisbətən az zədələnə bilər”.

İ. Qasımov buna nümunə olaraq Tofiq Cavadovun bir əsərini misal gətirir: kətanın ölçüsü təxminən iki metrdir. Əsər olduqca pis vəziyyətdə olub: boya qatı parçalanır və kətanın üzərindən soyulurdu, tablonun səthində cırıqlar var idi. Ciddi zədələnmə səbəbindən bərpa işləri təxminən bir ay davam edib və bəzi prosedurları bir neçə dəfə təkrarlamaq lazım gəlib.

Bərpaçı rəssamın sözlərinə görə, zərər nəmlik və temperaturun düzgün tənzimlənməməsi səbəbindən yaranıb. Kətan yaş olanda öz vəziyyətini dəyişir və bu da boya təbəqəsinin soyulmasına səbəb ola bilər.

İşin müddəti də konkret rəsmin vəziyyətindən asılıdır. İ.Qasımov izah edir ki, beynəlxalq təcrübədə bərpa prosesi iki aydan altı aya qədər çəkir, halbuki, onun öz təcrübəsinə görə, bəzi işlər ən çoxu bir ayda tamamlana bilər.

Eyni zamanda, mütəxəssis adi gözlə görünəndə tez-tez diqqətdən yayınan bir amilə də diqqət çəkir. Bu, rəsmin yaradılmasında istifadə olunan texnologiyadır. İstifadə olunan dayaq və materialların keyfiyyəti bir çox halda onun gələcəkdə qorunmasını müəyyən edir.

“İş sadəcə kətana boya çəkməklə tamamlanmır. Hətta rəsm çəkməyə başlamazdan əvvəl də kətanın özü işə hazırlanmalıdır”, - deyə o qeyd edir.

İ. Qasımovun sözlərinə görə, XVII-XVIII əsrlərə aid erkən Avropa rəsmlərinin təcrübəsi bu baxımdan yaxşı göstəricidir. Həmin dövrdən qalan bir çox əsər əsrlər boyu qorunub saxlanılıb. Bu, qismən də rəssamların materialların xüsusiyyətlərini və dayaqların hazırlanması texnologiyasını anlamaları sayəsində mümkün olub.

Saxlama şərtləri də eyni dərəcədə vacibdir. Kətan, dayaq və boya qatı zamanla temperatur və rütubətdəki dəyişikliklərə reaksiya verir. Bərpaçının sözlərinə görə, yüksək rütubət və ya qəfil temperatur dəyişiklikləri kətanın uzanmasına və ya zəifləməsinə səbəb ola bilər ki, bu da öz növbəsində boya təbəqəsinə zərər verir.

“Saxlama şərtləri çox vacibdir. Bir rəsm əlli, otuz il və ya sadəcə beş il davam gətirə bilər. Temperatur mühüm rol oynayır. İsti və ya soyuq havada kətan uzana və ya zəifləyə bilər. Kətan öz vəziyyətini dəyişdikdə, boya təbəqəsi də soyulmağa başlayır”, - deyə İ. Qasımov əlavə edir.

Zamanla kətanın özünün möhkəmliyi də azala bilər. Əgər onun çərçivəyə bərkidilmiş qıraqları zəifləyərsə, onları əlavə kətan zolaqları - kənarları ilə möhkəmləndirmək olar. Bu, əsərin orijinal əsasını qoruyur.

Bərpaçı rəssam daha sonra qeyd edir: “Əgər kətanın özü yaxşıdırsa, lakin qıraqları möhkəmləndirməyə ehtiyac duyursa, onun kənarları boyunca kətan zolaqları əlavə edirik ki, tablonu yeni çərçivənin üzərinə uzatmaq mümkün olsun”.

Orijinal kətan artıq boya təbəqəsini etibarlı şəkildə saxlaya bilmədikdə daha ciddi müdaxilə tələb olunur. Belə hallarda ikiqat artırma - orijinal kətanı yeni bir əsasla möhkəmləndirmək üsulundan istifadə olunur.

“Əgər orijinal kətan ömrünün sonuna çatıbsa və artıq boya təbəqəsini saxlaya bilmirsə, ikiqat artırma aparılır. Əks halda, boya soyulmağa və çökməyə başlaya bilər, əsər artıq düzgün şəkildə yığıla bilməyəcək”, - deyə İ. Qasımov bildirir.

Belə müdaxiləyə ehtiyac hər bir əsər üçün fərdi olaraq müəyyən edilir. Bərpaçı dayaq, boya təbəqəsi və əsərdə istifadə olunan materialların vəziyyətini nəzərə alır.

Yağlı boya, akril rəsm və kağız üzərində qrafika ətraf mühitin təsirlərinə fərqli reaksiya verir və buna görə də müxtəlif yanaşmalar tələb edir. Kağız üzərindəki işlər xüsusilə həssasdır və təkcə təsviri deyil, həm də dayağın özünü nəzərə almağı tələb edir.

Nəticə etibarilə, əsərin uzunömürlülüyü onun yaradılması zamanı müəyyən edilir. Düzgün hazırlanmış dayaq, uyğun materiallar və əlverişli saxlama şəraiti bir çox halda rəsmin uzunömürlülüyünü təmin edir.

 _{Lalə Minasazova}