Mürtəza Bünyadlı

Siyasi şərhçi

Yaxın Şərqdə geosiyasi mübarizə yeni, daha mürəkkəb və çoxgedişli mərhələyə qədəm qoyur. Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının yüksək vəzifəli rəsmilərinin Tehranda İran rəhbərliyi ilə keçirdiyi görüş regionda yeni güc balansının formalaşması baxımından mühüm siyasi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Bu görüşün arxasında təkcə regional təhlükəsizlik deyil, həm də böyük güclərin strateji maraqları dayanır.

Görüşün ABŞ və İsraildə seçki prosesləri, husilərin hücumları, Hörmüz boğazı ətrafında gərginlik və enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı risklərin artdığı dövrə təsadüf etməsi diqqət çəkir. Bu isə danışıqların yalnız Türkiyə, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və İran üçün deyil, ABŞ, Çin, Rusiya və Avropa üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıdığını göstərir.

Tehran görüşü: Böyük güclərin razılığı, yoxsa regional təşəbbüs?

İlk növbədə, belə bir görüşün keçirilməsi Yaxın Şərqdə maraqları toqquşan böyük güclərin də diqqət mərkəzindədir. ABŞ, Çin, Rusiya və Avropanın regionla bağlı fərqli strateji məqsədləri olsa da, genişmiqyaslı müharibənin qarşısının alınması onların müəyyən maraqlarına uyğundur. Bu baxımdan görüşün böyük güclərin ən azı bir qisminin maraqları ilə uzlaşdığını ehtimal etmək olar. Lakin onun birbaşa həmin güclərin razılığı ilə təşkil edildiyini təsdiqləyən faktlar yoxdur. Əsas məqam isə ondan ibarətdir ki, Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması istiqamətində diplomatik axtarışlar güclənir. Regionun aparıcı dövlətləri artıq yalnız ABŞ və digər qlobal güclərin qərarlarından asılı qalmaq deyil, özlərinin də söz sahibi olduğu yeni siyasi model yaratmaq istəyirlər.

ABŞ nə istəyir: İsrailin güclənməsi, yoxsa idarəolunan balans?

Tehran görüşünün əsas geosiyasi məqamlarından biri ABŞ-ın regiondakı maraqlarıdır. Vaşinqton İsrailin təhlükəsizliyini strateji prioritet hesab etsə də, Yaxın Şərqdə davamlı müharibə və qeyri-sabitlik Amerikanın iqtisadi və siyasi maraqlarına ciddi zərbə vura bilər. Xüsusilə Tramp administrasiyası üçün enerji bazarlarında sabitliyin qorunması, yeni hərbi qarşıdurmalardan yayınmaq və ABŞ-ın regional təsir imkanlarını saxlamaq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Burada maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, İsrailin regionda həddindən artıq dominant gücə çevrilməsi ABŞ-ın bütün strateji maraqları ilə üst-üstə düşməyə bilər. Çünki bu, Vaşinqtonun Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı kimi mühüm tərəfdaşları ilə münasibətlərini mürəkkəbləşdirə bilər.

Husilərin son hücumları fonunda ABŞ-ın daha geniş hərbi qarşıdurmadan yayınmağa çalışması da bu kontekstdə qiymətləndirilə bilər. Lakin bunu Vaşinqtonun həmin hücumlara razılığı kimi təqdim etmək doğru olmaz.

Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının böyük hesabı

Tehran görüşündə iştirak edən üç dövlətin ortaq strateji marağı Yaxın Şərqdə müstəqil regional güc mərkəzi kimi çıxış etməkdir.

Türkiyə regionun gələcək təhlükəsizlik sistemində əsas söz sahiblərindən birinə çevrilmək, öz siyasi və hərbi təsir imkanlarını genişləndirmək istəyir.

Pakistan ABŞ və İran arasında vasitəçilik imkanlarını artırmaqla beynəlxalq diplomatiyada mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışır.

Səudiyyə Ərəbistanı isə ilk növbədə öz təhlükəsizliyini, enerji infrastrukturunu və iqtisadi maraqlarını qorumaqda maraqlıdır. Ər-Riyad anlayır ki, davamlı müharibə və husi hücumları ölkənin uzunmüddətli inkişaf planlarına ciddi təhlükə yaradır.

Bu üç ölkənin ortaq hədəfi yalnız hərbi əməkdaşlıq deyil. Onlar Yaxın Şərqdə yeni siyasi və təhlükəsizlik qaydalarının müəyyənləşdirilməsində birbaşa iştirak etmək istəyirlər.

İranın məqsədi: Təcriddən çıxmaq və vaxt qazanmaq

Tehran üçün görüşün siyasi və psixoloji əhəmiyyəti böyükdür. İran rəhbərliyi bu diplomatik təmaslardan həm daxili auditoriyaya, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə ölkənin təcrid olunmadığı mesajını vermək üçün istifadə edə bilər.

İran özünü regionda hesablaşılması vacib olan dövlət kimi təqdim etməyə, ABŞ-ın təzyiqlərini azaltmağa və mümkün güzəştlər müqabilində iqtisadi vəziyyətini sabitləşdirməyə çalışır. Digər tərəfdən, Tehran danışıqlar vasitəsilə vaxt qazanmaq və regional təsir imkanlarını qorumaq niyyətində ola bilər. Lakin bu siyasətin uğuru İranın nüvə proqramı, regional silahlı qruplarla münasibətləri və Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi məsələlərində atacağı addımlardan asılıdır.

Çin, Rusiya və Avropanın maraqları harada kəsişir?

Tehran görüşünün digər mühüm tərəfi qlobal güclərin regiondakı maraqlarıdır.

Çin üçün əsas prioritet enerji təchizatının və beynəlxalq ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyidir. Rusiya İranla strateji əməkdaşlığını qorumaqla yanaşı, Yaxın Şərqdə geosiyasi təsir imkanlarını saxlamağa çalışır. Avropa isə enerji böhranının dərinləşməsindən və yeni miqrasiya dalğasından ehtiyat edir. Bu baxımdan həmin güclər arasında rəqabət davam etsə də, regionda genişmiqyaslı müharibənin qarşısının alınması onların maraqlarının müəyyən məqamlarda üst-üstə düşməsinə səbəb olur.

Perspektiv nə vəd edir: Yeni regional nizam yaranır?

Tehran görüşünün nəticələri bir neçə istiqamətdə inkişaf edə bilər.

Birinci ehtimal Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının İranla müəyyən təhlükəsizlik razılaşmasına nail olmasıdır. Bu, qarşılıqlı hücumların məhdudlaşdırılmasına və regional sabitliyin təmin edilməsinə xidmət edə bilər.

İkinci ehtimal görüşün ABŞ–İran danışıqlarına vasitəçilik platformasına çevrilməsidir. Bu halda regional dövlətlərin beynəlxalq diplomatiyada çəkisi arta bilər.

Üçüncü ehtimal isə danışıqların nəticəsiz qalması və hərbi-siyasi gərginliyin yenidən güclənməsidir. Xüsusilə İsrail–İran qarşıdurması və husi hücumlarının davam etməsi diplomatik prosesi ciddi sınaq qarşısında qoya bilər.

Bütün bunlar göstərir ki, Yaxın Şərqdə mübarizə artıq təkcə hərbi üstünlük uğrunda deyil, regionun gələcək siyasi düzənini kimin müəyyənləşdirəcəyi uğrunda gedir.

Tehran görüşü də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı regional güc kimi mövqelərini möhkəmləndirməyə, İran diplomatik təcridi azaltmağa, ABŞ isə öz strateji maraqlarını qorumaqla yeni güc balansını idarə etməyə çalışır.

Əsas nəticə budur: Yaxın Şərqdə yeni geosiyasi oyunun qaydaları formalaşır. Bu oyunda kimin qalib gələcəyindən daha çox, gələcək təhlükəsizlik sistemində kimin söz sahibi olacağı əhəmiyyət daşıyır. Tehran görüşü həmin mübarizənin mühüm diplomatik mərhələlərindən biri ola bilər.