Məşhur Məmmədov
Milli Məclisin deputatı
Prezident İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının üzvləri, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının nümayəndələrindən ibarət heyəti qəbul etdi, görüşdə mühüm mesajlar verdi.
Ölkə rəhbərinin səsləndirdiyi fikirlər mahiyyət etibarilə yalnız dini liderlərlə görüş çərçivəsində qiymətləndirilə biləcək mesajlarla məhdudlaşmır. Çıxışda Azərbaycanın Türk dünyası, İslam coğrafiyası və Qafqaz arasında yerləşən geosiyasi və mədəni mövqeyi, ölkənin regional əməkdaşlıqdakı rolu, Qarabağ münaqişəsindən sonrakı mərhələ və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində sülh gündəliyi bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Bu baxımdan çıxışın əsas siyasi xəttini Azərbaycanı müxtəlif regional və sivilizasion platformalar arasında əlaqələndirici aktor kimi təqdim etmək cəhdi təşkil edir.
Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının toplantısının Seyid Yəhya Bakuvi irsinə həsr olunmuş beynəlxalq konfransla eyni vaxtda keçirilməsi də bu baxımdan təsadüfi seçim kimi təqdim edilmir. Prezidentin yanaşmasında tarix, mədəniyyət, din və müasir diplomatiya vahid məntiq daxilində birləşdirilir. XV əsrdə yaşamış Seyid Yəhya Bakuvinin irsinə müraciət etməklə Azərbaycan yalnız öz milli-mədəni yaddaşını xatırlatmır, eyni zamanda ölkənin İslam dünyasının intellektual və mənəvi tarixindəki yerinə diqqət çəkir. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, Nəsimi, Yəhya Bakuvi, Şah İsmayıl Xətai və Füzuli kimi şəxsiyyətlərin ardıcıl şəkildə xatırlanması isə Azərbaycanın mədəni kimliyinin çoxəsrlik və çoxqatlı xarakterini önə çıxaran mühüm narrativdir.
Çıxışın diqqət çəkən məqamlarından biri Türk dünyası ilə Qafqazın bir-birindən ayrı geosiyasi məkanlar deyil, tarixi və mədəni baxımdan bir-birini tamamlayan coğrafiyalar kimi təqdim edilməsidir. Prezident Azərbaycanın həm Türk dünyasının, həm də Qafqazın ayrılmaz hissəsi olduğunu vurğulayaraq ölkənin bu iki məkan arasında xüsusi mövqeyinə diqqət çəkir. Qafqaz Albaniyası, Qəbələ və Atabəylər dövlətinin paytaxtı Naxçıvanla bağlı tarixi istinadlar da bu yanaşmanın siyasi-mədəni əsaslandırılması kimi çıxış edir. Beləliklə, Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatında yeganə Qafqaz dövləti olması yalnız təşkilati fakt kimi deyil, daha geniş tarixi və geosiyasi kontekstin tərkib hissəsi kimi təqdim edilir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, dini liderlərin toplantısı sırf dini xarakterli tədbir kimi çərçivələndirilmir. Prezident İlham Əliyev dini liderlərin cəmiyyətlərə və müsəlman icmalarına təsir imkanlarını xüsusilə vurğulayaraq onların sülh, əməkdaşlıq, əmin-amanlıq və barışıq ideyalarının təşviqində rolunu ön plana çıxarır. Bu yanaşma dini diplomatiyanı müasir beynəlxalq münasibətlərin tamamlayıcı alətlərindən biri kimi nəzərdən keçirməyə imkan verir. Fərqli ölkələrdən və Qafqazın müxtəlif bölgələrindən dini nümayəndələrin Bakıda bir araya gəlməsi isə dini dialoqla yanaşı, regional əlaqələrin möhkəmləndirilməsi baxımından da simvolik məna daşıyır.
Azərbaycanın İslam həmrəyliyinə münasibəti çıxışda konkret institusional və praktiki nümunələrlə əlaqələndirilir. İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və ICESCO çərçivəsində keçirilən tədbirlər, 2017-ci ildə Bakıda təşkil olunan IV İslam Həmrəyliyi Oyunları və qarşıdakı İƏT Zirvə Görüşünə verilən əhəmiyyət Azərbaycanın özünü İslam dünyası daxilində fəal diplomatik platforma kimi təqdim etdiyini göstərir. Burada xüsusilə idman tədbirinin yalnız yarış deyil, həm də birlik rəmzi kimi təqdim olunması diqqət çəkir. Bu, Azərbaycanın yumşaq güc imkanlarından istifadə edərək müxtəlif müsəlman ölkələri arasında qarşılıqlı əlaqələri gücləndirmək xəttini ifadə edir.
Çıxışın digər mühüm istiqaməti Qarabağ məsələsidir. Ölkə rəhbəri Qarabağda 30 il davam etmiş işğalın nəticələrini, məcburi köçkünlük problemini, dağıdılmış yaşayış məntəqələrini və dini-mədəni irsin vəziyyətini geniş şəkildə gündəmə gətirir. Bu təqdimatda Qarabağ məsələsi yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin tarixi problemi kimi deyil, eyni zamanda beynəlxalq hüquq, ərazi bütövlüyü, tarixi yaddaş və mədəni irsin qorunması məsələsi kimi çərçivələndirilir. Dini liderlərin Qarabağa səfərinin də məhz bu kontekstdə əhəmiyyət qazandığı görünür: nümayəndə heyətinin Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşaya səfəri onlara bölgədəki dağıntılarla yanaşı, bərpa prosesini də yerində müşahidə etmək imkanı verir.
Ağdam məscidinin bərpasının xüsusi vurğulanması isə çıxışın mühüm simvolik elementlərindən biridir. Məscidin bərpa prosesində ilk obyektlərdən biri kimi təqdim olunması Azərbaycanın Qarabağda quruculuq siyasətini yalnız fiziki infrastrukturun yenilənməsi kimi deyil, həm də dini və mədəni irsin bərpası kimi təqdim etdiyini göstərir. Prezidentin 12 məscidin bərpa və yenidən qurulduğunu qeyd etməsi də bu narrativi gücləndirir. Beləliklə, Qarabağda aparılan yenidənqurma prosesi həm şəhərlərin və kəndlərin dirçəldilməsi, həm də milli-mənəvi irsin bərpası çərçivəsində təqdim olunur.
Çıxışda Qarabağ mövzusu ilə bağlı digər mühüm xətt müharibədən sonrakı mərhələnin sülh gündəliyi ilə əlaqələndirilməsidir. Prezident bir tərəfdən Azərbaycanın hərbi qələbəsini və ərazi bütövlüyünün bərpasını vurğulayır, digər tərəfdən Ermənistanla uzunmüddətli sülhün təmin edilməsinin vacibliyini önə çəkir. Bu iki tezisin eyni çıxışda yanaşı təqdim edilməsi Azərbaycanın öz mövqeyini belə formalaşdırdığını göstərir: hərbi mərhələnin başa çatması siyasi və diplomatik mərhələnin əhəmiyyətini azaltmır, əksinə, davamlı sülh üçün yeni imkanlar yaradır.
Bu kontekstdə “Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı”na verilən xüsusi əhəmiyyət də diqqət çəkir. Prezident mükafatı Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyini dəstəkləyən beynəlxalq təşəbbüs kimi qiymətləndirir və onun Əbu-Dabidə təqdim olunmasını sülh prosesinin ictimai və siyasi legitimliyinin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə kimi təqdim edir. Burada diqqətçəkən məqam odur ki, sülh anlayışı yalnız dövlətlərarası sənədlərlə məhdudlaşdırılmır; dini və humanitar diplomatiyanın da sülh prosesinə töhfə verə biləcəyi vurğulanır.
Eyni zamanda, çıxışda Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlara və xüsusilə Qərb institutlarına münasibətdə sərt tənqidi mövqe də açıq şəkildə ifadə olunur. Prezident keçmiş Qarabağ münaqişəsinin həlli prosesində beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətini Azərbaycan baxımından ədalətsiz və qeyri-kafi hesab etdiyini bildirir. Bu hissədə əsas tezis ondan ibarətdir ki, Azərbaycan uzun illər ərzində beynəlxalq hüquqa əsaslanan siyasi həll gözlədiyini, lakin nəticə əldə olunmadıqdan sonra öz güc imkanlarına söykənərək ərazi bütövlüyünü bərpa etdiyini vurğuladı. Buradakı ritorika Azərbaycanın xarici siyasətində “suveren qərarvermə” və “milli iradə” anlayışlarının artan əhəmiyyətini də göstərdi.
Avropa Parlamenti və digər Avropa institutları ilə bağlı səsləndirilən sərt ifadələr isə çıxışın ən kəskin siyasi hissəsini təşkil etdi. Bu fikirlər Prezidentin şəxsi siyasi mövqeyi kimi təqdim olunur və həmin qurumların Azərbaycanla bağlı siyasətinə dair ciddi tənqid ehtiva edir. Analitik baxımdan bu hissəni bütövlükdə Qərb-Azərbaycan münasibətlərində mövcud fikir ayrılıqlarının daha geniş kontekstində nəzərdən keçirmək mümkündür. Burada əsas siyasi mesaj Azərbaycanın öz milli maraqlarını və suverenliyini xarici siyasi təzyiqlər qarşısında qorumaq niyyətinin vurğulanmasıdır.
Çıxışın İslamofobiya ilə bağlı hissəsi də eyni siyasi məntiqin davamı oldu. Prezident İslam dininin terrorla eyniləşdirilməsinə, müqəddəs dini dəyərlərə qarşı təhqiramiz davranışlara və müsəlmanların ayrı-seçkiliklə üzləşməsinə etirazı İslam həmrəyliyinin vacib səbəblərindən biri kimi təqdim edir. Bu yanaşmada əsas fikir ondan ibarətdir ki, müsəlman ölkələrinin ayrı-ayrılıqda deyil, ortaq mövqedən çıxış etməsi onların beynəlxalq müstəvidə öz maraqlarını daha effektiv müdafiə etməsinə imkan verə bilər.
Prezidentin çıxışında birlik anlayışı çıxışın əsas siyasi açar sözlərindən biri oldu. Türk dünyasının birliyi, İslam həmrəyliyi, Qafqaz xalqları arasında əməkdaşlıq və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qorunması bir-birindən təcrid olunmuş mövzular kimi deyil, vahid təhlükəsizlik və əməkdaşlıq çərçivəsinin elementləri kimi təqdim edildi. Prezidentin “birlik” anlayışına verdiyi məna yalnız mənəvi və mədəni yaxınlıqla məhdudlaşmır; burada siyasi həmrəylik, iqtisadi əməkdaşlıq, təhlükəsizlik və qarşılıqlı dəstək də nəzərdə tutulur.
Çıxışın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri Azərbaycanın özünü regional sabitliyin təmin olunmasında maraqlı tərəf kimi təqdim etməsidir. Prezident bir tərəfdən ölkənin hərbi imkanlarının artırılmasını və suverenliyin müdafiəsini vacib sayır, digər tərəfdən Türk dünyasının və Qafqazın sülh şəraitində saxlanılması üçün birgə səylərə çağırır. Bu iki istiqamət bir-birinə zidd deyil, əksinə, çıxışın məntiqində biri digərini tamamlayır: təhlükəsizlik güclü dövlətçiliklə, davamlı sülh isə siyasi iradə və regional əməkdaşlıqla əlaqələndirilir.
Qarabağda “Böyük Qayıdış” proqramının, yeni yaşayış məntəqələrinin və sosial infrastrukturun yaradılmasının vurğulanması isə çıxışın gələcəyə yönəlmiş hissəsidir. Burada əsas diqqət artıq yalnız keçmiş münaqişənin nəticələrinə deyil, müharibədən sonrakı quruculuğa yönəldilir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bu mənada yalnız azad edilmiş ərazilər kimi deyil, yeni regional inkişaf və reinteqrasiya məkanı kimi təqdim olundu.
Prezident İlham Əliyevin çıxışı üç əsas müstəvini önə çəkdi. Birinci müstəvi Azərbaycanı Türk dünyası, Qafqaz və İslam coğrafiyasının kəsişməsində yerləşən ölkə kimi təqdim edən mədəni-siyasi xəttdir. İkinci müstəvi Qarabağ münaqişəsinin nəticələrinin, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasının və postmüharibə quruculuğunun beynəlxalq auditoriyaya çatdırılmasıdır. Üçüncü və ən perspektivli müstəvi isə hərbi qarşıdurmadan davamlı sülhə keçidin təmin edilməsidir.
Bu baxımdan Bakıda dini liderlərin, Türk dünyasının nümayəndələrinin və Qafqaz dini icmalarının bir araya gəlməsi yalnız protokol xarakterli görüş deyil, Azərbaycanın özünü müxtəlif regional və mədəni platformalar arasında dialoq məkanı kimi təqdim etmək strategiyasının bir hissəsi kimi görünür.
Çıxışın ümumi ruhunda regional sabitlik, qarşılıqlı hörmət, dini və mədəni irsin qorunması, suverenliyə hörmət və dialoq mexanizmlərinin gücləndirilməsi fikiri ön plana çıxdı.