Eldar İsmayıl oğlu Əsgərov (Şəkibəyov)

Azərbaycan ailələrinin yarısı diabet riski altındadır, amma çoxu bunun fərqində deyil. Bu göstərici təkcə tibbi yox, həm də sosial, hüquqi və dövlət məsuliyyəti aspektindən ciddi siqnaldır. Vətəndaşların sağlamlığı müasir cəmiyyətin sosial dəyərlərindən, ən böyük ictimai və şəxsi faydanın, ölkənin milli təhlükəsizliyinin əsaslarından və müasir cəmiyyətin ən qiymətli sərvətlərindən biridir. İnsanın səhiyyə və tibbi yardım almaq konstitusiya hüququnun formalaşması, inkişafı və həyata keçirilməsi dövlətin demokratik əsaslarının konkret tarixi proseslərini obyektiv şəkildə əks etdirir. Xüsusilə fərdin və bütövlükdə əhalinin sağlamlığını qoruyaraq, biz ölkəmizin gələcəyinin və onun firavanlığının əsasını qoyuruq.
Beynəlxalq səviyyədə də sağlamlıq hüququ geniş şəkildə qəbul olunub. Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi və İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt da bunu təsdiqləyir. 2021-ci ilin aprelində Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı aşağı və orta gəlirli ölkələrin dəstəklənməsinə xüsusi diqqət yetirməklə diabetə qulluq və onun qarşısının alınmasında davamlı təkmilləşdirmələr aparmaq üçün qlobal təşəbbüs olan Qlobal Diabet Paktını təsis etmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə, diabet XXI əsrin qeyri-infeksion epidemiyasıdır. Diabet xronik, bahalı və ailələr, ölkələr üçün ciddi təhlükə yaradır.
Həmin Pakt şəkərli diabetin inkişaf riskini azaltmaq və diabet diaqnozu qoyulmuş bütün insanların hərtərəfli, əlverişli və keyfiyyətli müalicə və qayğıya bərabər şəkildə çıxışını təmin etmək kimi ümumi məqsədə nail olmaqdan ötrü bütün maraqlı tərəfləri bir araya gətirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Hazırda əhalinin dövlət tərəfindən hüquqi və sosial dəstəyə ehtiyacı olan hissəsində əhəmiyyətli artım müşahidə olunur ki, bu da konstitusiya hüquqlarının həyata keçirilməsi üçün təminatların həcminin qorunub saxlanılmasını və eyni zamanda kifayət dərəcədə artırılmasını tələb edir.
Qeyd etmək lazımdır ki, son illər tibb sahəsində əldə edilən irəliləyişlərə baxmayaraq, əhalinin sağlamlığının kəskin şəkildə pisləşməsi əhalinin həyat keyfiyyətinin, ətraf mühitin vəziyyətinin aşağı düşməsi ilə bağlıdır. Səhiyyə sahəsində həll edilməmiş dövlət problemlərinin şübhəsiz təsdiqi aşağıdakılardır: sosial əhəmiyyətli xəstəliklərin artması (narkomaniya, alkoqolizm, vərəm, cinsi yolla keçən xəstəliklər, onkoloji və allergik xəstəliklər, şəkərli diabet xəstəlikləri), doğum səviyyəsinin azalması və orta ömür uzunluğu, əhalinin demoqrafik və sosial tərkibinin deformasiyası, istehsalın inkişafının əsası kimi əmək ehtiyatlarının sarsıdılması. Bu baxımdan vətəndaşların sağlamlığının qorunması dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir.
Hazırda yuxarıda sadaladığımız xəstələliklər arasında şəkərli diabet xəstəlikləri xüsusi çəkiyə malikdir. Bu xəstəlik səssiz və uzunmüddətli irəliləmə xüsusiyyəti ilə dövlətləri həm tibbi, həm də sosial baxımdan davamlı təzyiq altında saxlayır.
Diabet bu gün təkcə bir diaqnoz deyil. Bu xəstəlik bütün dünyada insanların həyatını, cəmiyyətlərin gücünü və səhiyyə sistemlərinin dayanıqlığını sınağa çəkən böyük bir çağırışdır. Onun təhlükəsi təkcə tibbi deyil, həm də sosial və iqtisadi ölçülərdə özünü göstərir, çünki diabetin artım dinamikası insan orqanizminin bioloji imkanları ilə müasir həyat tərzinin ritmi arasındakı dərin ziddiyyətin nəticəsidir. Səssiz, addım-addım irəliləyən bu xəstəlik illərlə əlamətsiz davam edir və damarların, sinir uclarının, ürəyin, böyrəklərin və digər həyati sistemlərin içdən aşınmasına səbəb olur. İnsan xəstəliyi yalnız ağırlaşmaların artdığı mərhələdə hiss etdiyindən, diabet əslində klinik yox, strateji problemdir, bu da onu cəmiyyət üçün ən təhlükəli qeyri-infeksion təhdidlərdən birinə çevirir.
Diabetin qlobal artım tendensiyası xəstəliyin təkcə fərdi davranışlarla əlaqələndirilə bilməyəcəyini göstərir. Bu prosesin sürətlənməsi urbanizasiya, qida sənayesinin dəyişməsi, oturaq həyat tərzi, stress və sosial-iqtisadi bərabərsizliklə sıx bağlıdır. Xəstəlik bioloji səviyyədə təhlükəli olsa da, onun təhdidi daha çox struktur xarakter daşıyır, səhiyyə xərcləri artır, iş qabiliyyəti aşağı düşür, uzunmüddətli fəsadlar sosial təminat sistemlərinə ağır yük gətirir.
Diabeti anlamaq üçün təkcə laborator göstəricilərə baxmaq kifayət deyil. Xəstəlik elə bir prosesdir ki, insanın gündəlik ritminə, qidalanma vərdişlərinə, stress səviyyəsinə və fiziki aktivliyinə bağlı şəkildə formalaşır. Min illərlə təbii hərəkətlilik üçün uyğunlaşmış insan orqanizmi birdən-birə hərəkətsiz, yüksək kalorili, sürətli karbohidratlarla dolu bir həyat tərzinə keçəndə sistem pozulur. Bu pozuntu isə nə kəskin, nə ağrılı, nə də dərhal hiss olunan şəkildə özünü göstərir - problem də məhz buradadır. Diabet sakit şəkildə, illərlə gizlənərək damarları, sinir uclarını, ürəyi və görmə sistemini zədələyir. İnsan çox vaxt təhlükəni yalnız fəsadlar ortaya çıxanda hiss edir.
Bu səssizlik dövlətlər üçün daha təhlükəlidir, çünki statistikaya düşən hər xəstəlik faktı yalnız şəxsi taleyi deyil, həm də iqtisadi yükü göstərir. Diabet iş qabiliyyətini azaldır, əmək bazarında gənc və orta yaş təbəqənin məhsuldarlığını zəiflədir, dövlətlər üçün isə davamlı müalicə, dərman təminatı, hospital xərcləri və uzunmüddətli reabilitasiya yükü yaradır. Yəni xəstəlik təkcə bioloji proses deyil - o, sosial sistemləri çökməyə məcbur edən iqtisadi amildir. Cəmiyyətlər nə qədər inkişaf etmiş olsalar da, profilaktik mədəniyyət zəifdirsə, diabet onları yavaş, amma davamlı şəkildə içdən yeyir.
Diabetin real təhlükəsi klinik deyil, stratejidir. İllər boyu simptomsuz irəliləyən xəstəlik damarlarda, sinir uclarında və həyati orqanlarda geridönməz dəyişikliklərə səbəb olur. Bu dəyişikliklər gecikmiş diaqnoz, natamam profilaktika və qeyri-adekvat monitorinq səbəbindən çox vaxt yalnız ağırlaşma mərhələsində üzə çıxır. Bu isə həm müalicə xərclərini kəskin artırır, həm də xəstənin əmək fəaliyyətini məhdudlaşdırır.
Diabetin yükü yalnız tibbi xərclərlə ölçülmür. Xəstəlik işçi qüvvəsinin məhsuldarlığını aşağı salır, iş günlərinin itirilməsi artır, uzunmüddətli əlillik hallarının sayı çoxalır. Bu, xüsusilə orta yaş qruplarında daha ağır nəticələr yaradır, çünki iqtisadiyyatın əsas yükünü məhz həmin təbəqə daşıyır. Diabetin fəsadları dövlət büdcələrində gözə görünməyən, lakin strateji səviyyədə ən riskli xərc maddələrindən birinə çevrilir.
Bu xəstəliyin sosial ölçülərinin ən ağrılı tərəfi isə qeyri-bərabərlikdir. Aşağı gəlirli qruplarda risk daha yüksəkdir, çünki sağlam qida əlçatan deyil, fiziki aktivlik üçün infrastruktur məhduddur, tibbi xidmətə çıxış isə gecikmiş və natamamdır. Bu mənzərə diabeti həm də sosial ədalətsizliyin bioloji təzahürünə çevirir, imkanların bərabər olmadığı bir mühitdə xəstəliyin yayılma sürəti də bərabər olmur.
Sosial-iqtisadi vəziyyət diabet riskinin formalaşmasında həlledici amildir. Aşağı gəlirli təbəqələrdə sağlam qidalanma imkanlarının məhdudluğu, hərəkət üçün infrastruktur çatışmazlığı, tibbi xidmətə gecikmiş çıxış və maarifləndirmənin zəifliyi xəstəliyin ən çox bu qruplarda toplanmasına səbəb olur.
Səhiyyə sistemlərinin diabet qarşısında çətin vəziyyətdə qalmasının əsas səbəblərindən biri profilaktikanın ikinci planda olmasıdır. Bir çox ölkələrdə müalicəyə ayrılan resurslar profilaktik proqramlardan qat-qat çoxdur, halbuki diabet elə bir xəstəlikdir ki, qarşısının alınması müalicəsindən həm daha ucuz, həm də daha effektlidir. Gecikmiş diaqnoz ərzində yaranan fəsadlar yalnız xəstə üçün deyil, səhiyyə sistemi üçün də ən ağır maliyyə yüküdür. Bu baxımdan mövcud yanaşma problemin kökünü deyil, nəticəsini idarə edən reaktiv modeldir və bu model diabetlə bağlı real vəziyyətin stabilləşməsinə imkan vermir.
Diabetin təhlükəsi yalnız keçmişi məhv etməsində deyil, gələcəyi dəyişdirməsindədir. Bu xəstəlik ailələrdə gündəlik ritmi pozur, uzun illər davam edən qayğı yükü yaradır, nəslin sağlamlıq potensialını zəiflədir və cəmiyyətin gələcək nəsillərinə ötürülə bilən bir risk kimi qalır. Davamlı stress, yanlış qidalanma mühiti, uşaqlarda erkən yaşdan piylənmə və qeyri-aktiv həyat tərzi problemin nəsildən-nəsilə ötürülməsi üçün geniş zəmin yaradır.
Bu kontekstdə diabetlə mübarizə yalnız tibb mütəxəssislərinin və xəstələrin işi deyil. Dövlət siyasəti sosial mühitin formalaşmasında həlledici rol oynayır. Sağlam qida mühitinin əlçatan edilməsi, ictimai nəqliyyatın və şəhər planlamasının fiziki aktivliyi artırması, məktəblərdə sağlam həyat tərzi təlimlərinin sistemləşdirilməsi, yüksək şəkər tərkibli qidalara tətbiq olunan fiskal tənzimləmələr və kütləvi maarifləndirmə proqramları xəstəliyin yayılmasına təsir edən əsas struktur motivlərdir. Tibbi innovasiyalar vacib olsa da, problem təkcə dərmanla həll edilmir, diabetin qarşısı yalnız sosial davranış dəyişiklikləri, iqtisadi motivasiya mexanizmləri və dövlət səviyyəsində aparılan kompleks profilaktik siyasətlə alına bilər.
Orqanizm minillər boyu fiziki aktivliyə uyğun şəkildə formalaşıb, lakin indiki urbanistik mühit insanı hərəkətsizliyə məhkum edir. Müasir mühit isə bu tarazlığı köklü şəkildə pozur: sürətli karbohidratlar, oturaq həyat tərzi, psixoloji gərginlik və qeyri-təbii yuxu ritmləri bədəndə insulin müqavimətinin artmasına və şəkər tənzimlənməsinin pozulmasına səbəb olur. Müasir həyat tərzi ilə insan biologiyası arasındakı uyğunsuzluq problemin mərkəzində durur. Bu uyğunsuzluq diabetin əsas “meydanıdır”. Nəticə etibarilə diabet fərdin zəifliyi deyil, sistemin yaratdığı metabolik təzyiqin bioloji cavabıdır.
Bütün bu mənzərəyə baxanda diabetin həlli yalnız tibb kabinetlərində axtarıla bilməz. Tibbi innovasiyalar, insulin və dərmanların təkmilləşdirilməsi vacibdir, lakin əsas dəyişiklik sosial mühitdə baş verməlidir. Cəmiyyət sağlam qidalanma seçimini əlçatan etməli, şəhər mühiti hərəkətliliyi dəstəkləməli, təhsil sistemi uşaqlara sağlam həyat tərzinin mahiyyətini öyrətməli, dövlət isə profilaktikanı müalicə qədər prioritet etməlidir. Əks halda, müasir həyat tərzinin yaratdığı metabolik təzyiq heç bir tibb sisteminin gücü ilə tam qarşılanmayacaq.
Əksər ölkələrdə diabetlə mübarizə fəsadların müalicəsinə yönəlir, halbuki xəstəliyin qarşısının alınması daha ucuz və daha effektivdir. Profilaktik siyasətin zəif qurulması xəstəliyin artım dinamikasına birbaşa təsir göstərir, vaxtında aşkarlanmayan hallar daha çox ağırlaşma və daha çox xərc deməkdir. Səhiyyə sisteminin reaktiv yanaşması problemi illərlə təkrarlanan dövrə çevirir.
Diabetin qarşısının alınması yalnız tibbi deyil, həm də sosial və iqtisadi siyasətin məsuliyyət sahəsidir. Sağlam qida mühitinin yaradılması, fiziki aktivlik imkanlarının genişləndirilməsi, məktəblərdə sağlam həyat tərzi təlimi, ictimai məkanların yenidən planlaşdırılması və vergitutma siyasətinin qida davranışını tənzimləməsi xəstəliyin fundamental səbəblərinə təsir göstərən başlıca istiqamətlərdir. Təkcə müalicə ilə diabetin yayılmasını azaltmaq mümkün deyil - struktur dəyişikliklər şərtdir.
Diabet fərdi seçimlərin uğursuzluğu deyil, müasir həyat tərzinin bioloji sistemlərlə ziddiyyətə düşməsinin kəskin nəticəsidir. Xəstəliklə mübarizə isə tibb mütəxəssislərinin, iqtisadçıların, sosial siyasətçilərin və urbanistlərin birgə fəaliyyətini tələb edən kompleks prosesdir. Cəmiyyətlər diabetin real təhlükəsini yalnız onun tibbi aspektini deyil, sosial, iqtisadi və struktur ölçülərini nəzərə aldıqda dərk edə bilərlər. Bu xəstəliklə mübarizə isə tək bir insanın, tək bir həkimin və ya tək bir hökumətin işi deyil - bu, bütöv bir cəmiyyətin sağlam gələcəyi üçün verdiyi strateji qərardır. Diabeti anlamaq, əslində, bəşəriyyətin öz həyat ritmini yenidən düşünməsi deməkdir.
Harada yaşamasından asılı olmayaraq - Şərqdə və ya Qərbdə, dilindən, cinsindən, irqindən, milliyyətindən, dini mövqeyindən, varlı və ya kasıb olmasından asılı olmayaraq “şəkər” hər kəsin tutulacağı xəstəlik ola bilər. Şəkərli diabet xroniki, son dərəcə “bahalı” bir xəstəlikdir və ortaya çıxan bir sıra fəsadlarla müşayiət olunur və ailələr, ölkələr və bütövlükdə dünya üçün ciddi təhlükə yaradır ki, bu da bu xəstəliyin kəskin sosial əhəmiyyətindən xəbər verir.
Dünyada diabet xəstəliyi yalnız tibbi problem deyil - trilyon dollarlarla ölçülən qlobal iqtisadi yükdür. Qlobal səviyyədə 2024-cü il üçün diabetlə bağlı sağlamlıq xərcləri 1,015 trilyon ABŞ dolları təşkil etmişdir. Avropada bu rəqəm 193 milyard olmuş və dünya xərclərinin 19 faizinə bərabərdir.
Diabetes Canada-nın məlumatına görə, 2024-cü ildə diabetin birbaşa xərcləri təxminən 18.25 milyard CAD səviyyəsində qiymətləndirilir. Bu, ölkə üzrə diabetin səhiyyə sisteminə yükünü göstərir, həmçinin xəstə ailələrinin qarşılaşdığı out-of-pocket (cibdən) xərclər və sosial yükə dair əhatəli məlumatlar verilir.
Amerikanın Diabetes Association-ın hesabatına görə, 2022-ci ildə ABŞ-da diaqnoz qoyulmuş diabetin ümumi xərci təxminən 412.9 milyard USD olmuşdur (bunların təxminən 306.6 milyard dolları birbaşa tibbi xərclər, 106.3 milyard dolları isə dolayı xərclərdir).
Bu o deməkdir ki, dünya üzrə diabetə yönəlmiş xərclərin miqyası çox böyükdür - həm tibbi, həm sosial, həm iqtisadi. Bu isə bizim də Azərbaycanda bu sahəyə diqqəti artırmağımızı tələb edir.