Rəşad Mahmudov Milli Məclisin Səhiyyə Komitəsinin sədr müavini, millət vəkili
Gələcək nəsillərimizi nə gözləyir? 8,3 milyard insan haqqında bir neçə sözlə fikirlərimi Sizinlə bölüşmək və sizin də dəyərli fikirlərinizi öyrənmək arzusuyla yazima başlayıram.
Dünya əhalisinin 8,3 milyardı keçməsi ilk baxışdan sadəcə demoqrafik statistika kimi görünə bilər. Amma əslində bu rəqəm bizi daha böyük bir sual üzərində düşünməyə vadar edir. Bu qədər insanın sadəcə yaşamasını deyil, sağlam, təhlükəsiz, ləyaqətli və mənalı yaşamasını necə təmin edəcəyik?
Tibb elminin inkişafı insan ömrünü uzadıb, ana və uşaq ölümlərini azaldıb, bir zamanlar ölümcül hesab edilən çoxsaylı xəstəlikləri müalicə və idarə olunan vəziyyətə gətirib. Bununla yanaşı, müasir dünyanın qəribə bir paradoksu ilə qarşı-qarşıyayıq. Bir tərəfdə aclıq və qida çatışmazlığı, digər tərəfdə piylənmə, diabet və ürək-damar xəstəlikləri. Bir coğrafiyada insanlar təmiz suya və elementar tibbi xidmətə çatmaq uğrunda mübarizə aparır, başqa bir coğrafiyada isə artıq istehlakın yaratdığı xəstəliklərin müalicəsinə milyardlarla vəsait xərclənir. Deməli, məsələ yalnız Yer kürəsinin nə qədər resursa sahib olmasında deyil. Əsas məsələ həmin resursları, biliyi və imkanları necə idarə etməyimizdədir.
Qarşıdakı onilliklərdə bu mənzərəni ciddi şəkildə dəyişdirəcək amillərdən biri, şübhəsiz ki, süni intellekt olacaq. Süni intellekt, genetika, biotexnologiya və rəqəmsal tibb insan həyatını bəlkə də təsəvvür etdiyimizdən daha sürətlə dəyişəcək. Xəstəlikləri klinik əlamətlər ortaya çıxmamış müəyyən etmək, fərdiləşdirilmiş müalicə aparmaq, yeni dərmanların hazırlanmasını sürətləndirmək mümkün olacaq. Kənd təsərrüfatında daha az su, torpaq və enerji ilə daha çox məhsul istehsal etmək, şəhərləri və enerji sistemlərini daha ağıllı idarə etmək imkanlarımız genişlənəcək.
Bütün bunlar çox böyük nailiyyətlərdir. Ancaq məncə, burada daha mühüm bir məsələ var: texnologiyanın inkişaf sürəti insanlığın mənəvi inkişaf sürətini qabaqlamamalıdır. Süni intellekt bizə nəyi edə biləcəyimizi göstərə bilər. Amma nəyi etməli olduğumuza yenə insanın özü, yəni onun vicdanı, elmi düşüncəsi, hüququ və etik dəyərləri qərar verməlidir. Uzun illər tibbin içində olan bir insan kimi mənim üçün başqa bir sual da xüsusilə düşündürücüdür: ömrü uzatmağı bacardığımız qədər, o ömrün dəyərini də artıra biləcəyikmi? Çünki insanı yalnız yaşatmaq kifayət deyil. Onun sağlam yaşaması, təhsil alması, qabiliyyətini reallaşdıra bilməsi, özünü ailəsi və cəmiyyəti üçün faydalı hiss etməsi də lazımdır. Dövlətlərin və siyasətin məsuliyyəti də burada başlayır: elmin və texnologiyanın yaratdığı imkanları insanın gündəlik həyatına, sağlamlığına və rifahına çevirə bilməkdə.
8,3 milyard insan Yer kürəsi üçün sadəcə 8,3 milyard istehlakçı demək deyil. Bu, 8,3 milyard həyat, 8,3 milyard fərqli tale, milyardlarla düşüncə, istedad və hələ üzə çıxmamış potensial deməkdir. Mən Yer kürəsinin əsas probleminin insanların sayının artması olduğunu düşünmürəm. Əsas məsələ bizim bu qədər insanla bir dünyada necə yaşamağı öyrənib-öyrənməməyimizdir. Bir tərəfdə artıq qidanı məhv edib, digər tərəfdə aclıqdan danışırıqsa, bir tərəfdə ömrü uzatmaq üçün milyardlarla vəsait xərcləyib, digər tərəfdə milyonlarla insanı elementar tibbi xidmətdən məhrum qoyuruqsa, deməli, problem yalnız Yer kürəsinin imkanlarında deyil, bizim qurduğumuz sistemlərdədir.
Mən gələcəyə pessimist baxmıram. 8,3 milyard insanı planet üçün yük kimi də görmürəm. Əksinə, doğru təhsil, doğru səhiyyə, doğru idarəetmə və ədalətli imkanlar olduğu təqdirdə, bu qədər insan bəşəriyyətin indiyədək sahib olduğu ən böyük intellektual potensial ola bilər. Bütün texnoloji inqilabların içində isə qorumağa məcbur olduğumuz bir şey var, insanın özü...
Maşın bizdən daha sürətli hesablaya, daha çox məlumat yadda saxlaya, bir çox məsələlərdə bizdən daha dəqiq nəticəyə gələ bilər. Amma hansı dünyada yaşamaq istədiyimizə qərar vermək onun işi deyil.
Bəlkə də XXI əsrin ən böyük sınağı süni intellekt yaratmaq deyil. Ən böyük sınaq yaratdığımız bu böyük zəkanın qarşısında insanlığımızı, vicdanımızı və bir-birimizə qarşı məsuliyyət hissimizi qorumaqdır. Çünki sonda Yer kürəsinin gələcəyini müəyyən edən yalnız burada neçə milyard insanın yaşaması olmayacaq. Əsas olan, necə insanlar olaraq yaşadığımız və özümüzdən sonra gələnlərə necə bir dünya qoyub getdiyimizdir.